सम्पादकीयः शान्ति, सद्भाव र संयमको खाँचो

नेपालको पूर्वी क्षेत्रमा पछिल्ला केही दिनयता देखिएको साम्प्रदायिक तनावले मुलुकलाई गम्भीर चिन्तामा पारेको छ । सुनसरीबाट सुरु भएको विवाद क्रमशः अन्य स्थानसम्म फैलिँदा कम्तीमा तीन युवाको ज्यान गएको, दर्जनौँ घाइते भएका, कफ्र्यु तथा निषेधाज्ञा लागू गर्नुपरेको अवस्था सिर्जना भएको छ । प्रधानमन्त्रीले शान्तिको अपिल गरेका छन् भने सरकारले घटनाको छानबिन र पीडित परिवारलाई राहत दिने प्रतिबद्धता जनाएको छ । नेपाल बहुधार्मिक, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक पहिचान भएको देश हो । यही विविधता नै हाम्रो शक्ति हो । यही कारणले विगतदेखि नै विभिन्न धर्म, जाति र समुदायबीच सहअस्तित्वको उदाहरण नेपालले प्रस्तुत गर्दै आएको छ । तर पछिल्ला वर्षहरूमा सामाजिक सञ्जालमार्फत फैलाइने भ्रामक सूचना, उत्तेजक अभिव्यक्ति, धार्मिक प्रतीकको राजनीतिक प्रयोग र बाह्य प्रभावका कारण समाजमा अविश्वास बढाउने प्रयासहरू देखिन थालेका छन् । यस्ता घटनालाई सामान्य विवादका रूपमा बेवास्ता गर्ने वा राजनीतिक लाभ–हानिको दृष्टिले हेर्ने गल्ती अब दोहोरिनु हुँदैन । प्रारम्भिक विवरणअनुसार स्थानीय विवाद र धार्मिक कार्यक्रमसँग सम्बन्धित असहमतिले हिंसात्मक रूप लिएको देखिन्छ । त्यसपछि ढुंगामुढा, आगजनी, तोडफोड र सुरक्षाकर्मीको हस्तक्षेप हुँदै अवस्था नियन्त्रणबाहिर पुगेको थियो । यस्ता घटनाले कुनै एक समुदाय मात्र होइन, सिङ्गो राष्ट्रलाई क्षति पु¥याउँछन् । ज्यान गुमाउनेहरू सबै नेपाली नागरिक हुन्, उनीहरूको पीडा कुनै धर्म वा समुदायले छुट्याउँदैन ।

यस्ता संवेदनशील अवस्थामा सरकारको पहिलो दायित्व नागरिकको ज्यान र सम्पत्तिको सुरक्षा गर्नु हो । सुरक्षा व्यवस्था प्रभावकारी बनाउनु आवश्यक छ, तर कानुन कार्यान्वयनका क्रममा अत्यधिक बल प्रयोग भएको हो वा होइन भन्ने विषयमा निष्पक्ष छानबिन पनि उत्तिकै जरुरी हुन्छ । सत्य तथ्य सार्वजनिक हुँदा मात्र राज्यप्रतिको विश्वास बलियो बन्छ र अफवाहलाई ठाउँ मिल्दैन । राजनीतिक दल, धार्मिक अगुवा, नागरिक समाज, सञ्चारमाध्यम र स्थानीय नेतृत्वको भूमिका पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । कुनै अपुष्ट सूचना, उत्तेजक भाषण वा सामाजिक सञ्जालमा फैलाइएका भ्रामक सामग्रीले क्षणभरमै समाजमा घृणा फैलाउन सक्छ । त्यसैले तथ्य पुष्टि नगरी सामग्री साझा नगर्ने, अफवाह रोक्ने र संयमित अभिव्यक्ति अपनाउने संस्कृतिको विकास आवश्यक छ । सञ्चारमाध्यमले पनि प्रतिस्पर्धाका नाममा सनसनी होइन, सत्य, सन्तुलन र संवेदनशीलतालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । पीडितको सम्मान, समुदायबीचको विश्वास र सामाजिक सद्भाव जोगाउने जिम्मेवारी पत्रकारिताको मूल धर्म हो । एउटा गलत शीर्षक वा अपुष्ट समाचारले आगोमा घिउ थप्ने काम गर्न सक्छ भने जिम्मेवार समाचारले तनाव कम गर्न महत्वपूर्ण योगदान दिन सक्छ । नेपालको इतिहासले सिकाएको पाठ स्पष्ट छ—हामीलाई विभाजनले होइन, एकताले बलियो बनाएको छ । धार्मिक आस्था व्यक्तिगत अधिकार हो, तर त्यसको सम्मान गर्नु सबै नागरिकको साझा कर्तव्य हो ।

कुनै व्यक्तिको गल्तीलाई सम्पूर्ण समुदायसँग जोड्ने प्रवृत्ति लोकतान्त्रिक समाजका लागि घातक हुन्छ । दोषी जो भए पनि कानुनअनुसार कारबाही हुनुपर्छ, तर निर्दोष नागरिकलाई भय र घृणाको वातावरणमा बाँच्न बाध्य बनाइनु हुँदैन । आज आवश्यकता प्रतिशोधको होइन, संयमको हो; आरोप–प्रत्यारोपको होइन, संवादको हो । सरकारले निष्पक्ष अनुसन्धान, प्रभावकारी सुरक्षा र दीर्घकालीन सामाजिक मेलमिलापका कार्यक्रम अघि बढाउनुपर्छ । सबै समुदायका अगुवाले शान्ति, सहिष्णुता र आपसी सम्मानको सन्देश फैलाउनुपर्छ । नेपाललाई साम्प्रदायिक विभाजनको बाटोमा होइन, सामाजिक सद्भाव, कानुनी शासन र राष्ट्रिय एकताको मार्गमा अघि बढाउनु आजको सबैभन्दा ठूलो राष्ट्रिय दायित्व हो । दीर्घकालीन रूपमा यस्ता घटनाको पुनरावृत्ति रोक्न विद्यालयदेखि समुदायसम्म सहिष्णुता, अन्तरधार्मिक संवाद र नागरिक शिक्षालाई सुदृढ बनाउन आवश्यक छ । स्थानीय तहले समुदायबीच नियमित छलफलका संयन्त्र विकास गर्नुपर्छ भने सुरक्षा निकायले संवेदनशील क्षेत्रको जोखिम मूल्याङ्कन गरी समयमै रोकथामका उपाय अपनाउनुपर्छ । सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोग नियन्त्रण गर्न कानुनी व्यवस्था प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन हुनुका साथै डिजिटल साक्षरता पनि बढाउन जरुरी छ । शान्ति केवल हिंसा रोकिएपछि आउने अवस्था होइन, न्याय, विश्वास र पारस्परिक सम्मानबाट निर्माण हुने स्थायी प्रक्रिया हो । यही प्रक्रियालाई बलियो बनाउन सके मात्र नेपालको सामाजिक सद्भाव र राष्ट्रिय एकता अझ सुदृढ बन्न सक्छ ।