नेपालगन्जः इतिहास, भाषा, संस्कृति र सहअस्तित्वको अनन्त यात्रा

डा. डक्टप्रसाद धिताल

नेपालगन्ज नाम सुन्दा कतिपयको दिमागमा अत्यन्तै गर्मीको सम्झना झलझल्ती आउँछ । कतिपयको मनमा धार्मिक सहअस्तित्व, थारु–अवधमिश्रित संस्कृतिको रङ्ग, सीमापारको आवत–जावत, पुराना कच्ची सडक र भर्खरै जाग्दै गरेको आधुनिकता समेटिएको एक फराकिलो चित्र उभिन्छ । तर नेपालगन्जलाई केवल गर्मीको सहर, सीमावर्ती बजार वा यात्राको ट्रान्जिटबिन्दु भनेर बुझ्नु, यसको इतिहासप्रति अन्याय गर्नु जस्तै हो । किनकि नेपालगन्जको इतिहास, भाषा, समाज, संस्कृति र यहाँ बस्ने जात–जाति तथा सम्प्रदायहरूको यात्रामा रहेको गहिराइ, जटिलता र समृद्धि अत्यन्त विशाल छ । नेपालगन्ज कुनै एकैदिन निर्माण भएको सहर होइन । यो समय, इतिहास, राजनीति, व्यापार, आप्रवासन, संघर्ष, सहअस्तित्व र सांस्कृतिक मिश्रणले उठाएको जीवित दस्ताबेज हो । एक यस्तो दस्ताबेज, जसलाई नबुझी देशको पश्चिम भेग बुझिन्न, जसको इतिहास अध्ययन नगरी राज्यको निर्माण प्रक्रिया पूर्ण हुँदैन । नेपालगन्जलाई बुझ्नु भनेको केवल एउटा सहरलाई बुझ्नु होइन; यो सीमा, भू–पूर्व राजनीतिक सम्झौता, राणाशासनको कूटनीति, अवध राज्यको उत्थान–पतन, जल–जंगल र जनताको जीवन–संघर्ष, अनि विभिन्न धर्म, भाषा र पहिचानले बनाएको साझा सभ्यता बुझ्नु हो ।

नेपालगन्जलाई समग्ररूपमा हेर्न इतिहासका पानाहरू पल्टाउँदा, यहाँ अनेक तहहरू भेटिन्छन्—कहिँ अवधकी बेगम हजरत महलको विद्रोहको धुन, कहिँ इस्ट इन्डिया कम्पनीको साम्राज्यवादी चाल, कहिँ जंगबहादुर राणाको राजनीतिक दाउपेच, कहिँ थारु बस्तीहरूको पुरानो संरचना, कहिँ भारतीय इतिहासको छायाँ त कहिँ नेपाली राज्य विस्तारको प्रभाव । यी सबै तहलाई क्रमशः खोलेर हेर्दा मात्र नेपालगन्जको सम्पूर्ण रूप देख्न सकिन्छ—एकदम नजिकबाट । भित्री आँखाले, इतिहासका धूलिझैँ उडिरहेका सत्यहरूलाई छान्दै । यस विश्लेषणात्मक आलेखमा नेपालगन्जको भू–इतिहास, समाज, भाषा, संस्कृति, जातीय विविधता, धार्मिक संरचना, व्यापारिक विकास, राजनीतिक परिवर्तन, आधुनिक सहर निर्माणसँगै देखिएका चुनौतीहरू र भविष्यको सम्भावनालाई गहिरो तरिकाले प्रस्तुत गरिएको छ ।

नेपालगन्जको जन्म ः इतिहासका छायाँमा जन्मिएको सहर

नेपालगन्जको नाम देशकै नामसँग मिल्दोजुल्दो हुनाले कतिपयले सोध्ने गर्छन्—के नेपालगन्ज कहिल्यै नेपाल राज्यको पहिलो राजधानी थियो ? के यो नाम नेपालबाट आएको हो ? वा नेपालले भारतसँगको सीमा सम्बन्धलाई मजबुत बनाउन बनाएको एउटा प्रतीक हो ? यस्ता प्रश्नहरूको पहिलो उत्तरः छैन । नेपालगन्जको नाम, प्रचलन, यहाँको बस्ती र व्यापारिक स्वरूप, नेपालको राजनीतिक नक्साभन्दा अलग इतिहासका तहमा निर्माण भएको हो । नेपालगन्जको जन्म कहिलेदेखि भयो भन्ने प्रश्नको उत्तर सीधासिधो कागज–किताबमा भेटिँदैन । तर इतिहासकारहरू यसलाई थारु, अवधी, मुस्लिम व्यापारी र भारतीय–नेपाली सीमावर्ती समुदायहरूको बसोबासबाट बाँकेको दक्षिण भागमा विकास भएको प्राकृतिक बजारको रूपमा हेर्छन् । तर यो बजार र बस्ती १८६० को दशकपछि राज्यको प्रत्यक्ष चासोको केन्द्र बन्दै गयो । किनकि त्यो समय नेपालगन्जको भाग्यलाई परिवर्तन गर्ने एउटा महत्वपूर्ण घटना घट्यो—अवध राज्यको स्वतन्त्रता संग्राम र ब्रिटिश शासकसँगको रक्तरञ्जित भिडन्त ।

अवध र बेगम हजरत महलको विद्रोह ः नेपालगन्जको इतिहाससँग जोडिएको भारतीय कथा

सन् १८५७–६० को विद्रोह भारतीय इतिहासको महत्त्वपूर्ण अध्याय हो । अवध राज्य—जहाँ बहराइच, लखनऊ, रुपैडिहा, गोंडा, फैजाबाद आदि क्षेत्र पर्छन्—त्यतिबेला ब्रिटिश साम्राज्यवादको दबाबमा थियो । अवधकी बेगम हजरत महलले आफ्नो राज्यको स्वतन्त्रताको रक्षा गर्न ब्रिटिश इस्ट इन्डिया कम्पनीका सेनासँग ऐतिहासिक युद्ध गरिन् । उनको विद्रोह केवल राजनीतिक मात्र थिएन; त्यो गर्व, पहिचान, मातृभूमि र आत्मसम्मानको प्रश्न बन्यो । बजार, गढी, दरबार, गाउँ र बस्तीहरू विद्रोहमा उत्रिए ।

ब्रिटिश शासनलाई झुक्याउन नसकेपछि नेपालको शरण ः

यसैबीच ब्रिटिश सत्ताले नयाँ कूटनीतिक खेल खेल्दै थियो । राणाहरूलाई आफ्नो नीतिमा मिलाउन, उनीहरूलाई प्रसन्न राख्न र नेपाललाई भारतमा भइरहेको विद्रोह–प्रतिरोधबाट टाढै राख्न ब्रिटिशले प्रत्यक्ष ‘गिफ्ट’ दिने नीति अपनायो । यही नीतिको परिणाम थियो—चार जिल्लाको बक्सिस ।

जंगबहादुरले पाएका चार जिल्ला ः किन र कसरी नेपालगन्ज नेपालमा आयो ?

सन् १८६१ मा इस्ट इन्डिया कम्पनीका शासकहरूसँगको गोप्य–अर्धगोप्य राजनीतिक–सैनिक सहकार्यका आधारमा, राणा प्रधानमन्त्री जंगबहादुरले बाँके, बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुर जिल्लाहरू उपहारस्वरूप पाए । यस ‘बक्सिस’को पृष्ठभूमिमा तीन प्रमुख कारण थिए ।

१. अवध विद्रोह दमनमा नेपालले ब्रिटिशलाई दिएको सहयोग जंगबहादुर आफैँ लखनऊ गएको ऐतिहासिक अभिलेखमा भेटिन्छ । अवधमा फैलिएको विद्रोह दबाउन नेपालले सैनिक सहयोग मात्र गरेको थिएन—राजनीतिकरूपमै ब्रिटिश पक्षमा उभिएको थियो ।

२. ब्रिटिशको सामरिक रणनीति

नेपाललाई भारतको स्वतन्त्रता आन्दोलनबाट टाढा राख्न, हिमालको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न र राणासँग स्थायीमैत्री कायम राख्न ब्रिटिशले भू–भाग सुम्पिएको थियो ।

३. राणाहरूको कूटनीतिक लक्ष्य

राणाहरू सधैँ विदेशीसँग मित्रता राखेर राज्यको स्थायी सत्ता सुनिश्चित गर्न खोज्थे । यसका लागि ब्रिटिशलाई सहयोग गर्नु उनीहरूका लागि फाइदा नै थियो । यी चार जिल्लामध्ये बाँकेको सदरमुकाम नै नेपालगन्ज बन्यो । त्यस दिनदेखि आजसम्म, नेपालगन्ज केवल एउटा सहर मात्र होइन—एक राजनीतिक सम्झौताले जन्माएको ऐतिहासिक चरित्र हो ।

नेपालगन्ज ः सांस्कृतिक र भाषिक केन्द्रको निर्माण

नेपालगन्जको इतिहास भू–राजनीतिक घटनाबाट सुरु भएको भएपनि यसको सांस्कृतिक र सामाजिक संरचना अधिक पुरानो छ । यस क्षेत्रको सभ्यता तीन ठूला सांस्कृतिक शक्तिहरूको मिश्रणबाट निर्माण भएको छ । थारु संस्कृति, अवधी–हिन्दुस्तानी संस्कृति, पर्वतीय नेपाली संस्कृति । यी तीन नै नेपालगन्जका आत्मा हुन् । यही पहिचानका कारण नेपालगन्ज अन्य सहरभन्दा भिन्दै, रंगीन र बहुआयामिक बनेको छ ।

भाषाहरूको संगम ः नेपालगन्जको बोली–चालीले बनाएको अद्वितीय सांस्कृतिक स्वरूप

नेपालगन्ज भाषिक दृष्टिले अत्यन्त समृद्ध क्षेत्र हो । यहाँ थुप्रै मातृभाषाहरू बोलिन्छन्—अवधी, नेपाली, थारु, उर्दू, हिन्दी, मगही, नेवारी, गुरुङ, शेर्पा, तामाङ आदि । तर नेपालगन्जको वास्तविक भाषिक पहिचान ‘शुद्ध भाषामा’ होइन—मिश्रणमा छ । कोही यहाँका बस्तीहरूमा गएर सुनून्—एकै वाक्यमा नेपाली, अवधी र हिन्दी मिसिएको सुन्न पाइन्छ ।

उदाहरण

‘का हो बाबू, काहा जामजातन् ? यहाँको तिर तेस्को काम मिल्ला ।’ यो भाषा केवल बोली होइन; यो सहरको सामाजिक मनोविज्ञान हो—सबैलाई समावेश गर्ने, धेरैलाई आँगनमा बस्न दिने, फरक–फरक भाषीलाई एउटै वाक्यमा भेट गर्ने शक्ति । नेपालगन्जको भाषा इतिहासको प्रमाण हो—सहर कसरी बन्यो, को–को आए, कसरी मिलेर बसे र सांस्कृतिक मिश्रण कसरी बलियो भयो, यसको साक्षी यिनै बोलीहरू छन् ।
जातीय विविधता ः जहाँ प्रायः सबै जाति, सम्प्रदाय र संस्कृतिको बासो छ नेपालगन्जको विशेषता भनेकै यसको जातीय र धार्मिक विविधता हो । अझै पनि कतिपय गाउँमा एउटै जातिको बस्ती मिल्ला; तर नेपालगन्जमा भने सायदै कुनै जाति ‘नपाइने’ सूचीमा पर्छ । यहाँ थारु, मगर, नेवार, अवधी, मुस्लिम, मधेसी, दलित, गुरुङ, लामा, भोटे, शेर्पा, क्षेत्री, ब्राह्मण सबैको बसोबास छ । यही विविधताले नेपालगन्जलाई ‘साझा सहर’ बनाउन योगदान गरेको छ । यहाँ समुदायहरूको बसोबास केवल ‘साथ–संगत’ मात्र होइन; यहाँ सहअस्तित्वका कथा छन्—कहिँ एकअर्काका पर्वमा भेला भएको समूह देखिन्छ, कहिँ जिब्रोमा रैथाने भोजनको स्वाद मिसिन्छ, कहिँ एकअर्काका भाषा–बोलीले सांस्कृतिक धनीपन बढाइदिन्छ ।

नेपालगन्जमा मुस्लिम, ख्रीष्टियन समुदायको पहिचान र योगदान

नेपालगन्जका पहिचानका थुप्रै तहहरू छन् । तर मुस्लिम समुदायको उपस्थिति नेपालगन्जको सामाजिक–आर्थिक संरचनामा अत्यन्त महत्वपूर्ण छ । यहाँका मुस्लिमले व्यापार–व्यवसाय, लुगा–फाटा उद्योग, खाद्य सामग्री, होटल–रेस्टुरेन्ट र हस्तकलालाई उचाइमा पु¥याएको इतिहास छ । पुरानो जमाना–हातले बनाइने जुत्ता, पर्स, चमडाका सामग्री, स्वादिलो परम्परागत भोजन, सादा र सफा घर–बस्तीको संरचना यी सबै मुस्लिम समुदायकै पहिचानलाई झल्काउने तत्व हुन् । नेपालगन्जमा धार्मिक सद्भाव मजबुत हुनुका पछाडि पनि मुस्लिम समाजको महत्वपूर्ण भूमिका छ । प्रतिवर्ष मनाइने ईद, दुहा र अन्य पर्वहरूमा हिन्दु समुदायको सहभागिता नेपालगन्जमा धार्मिक सहिष्णुताको उत्कृष्ट उदाहरण हो । यस्तै २००७ सालदेखि नेपनलगन्जमा चर्च स्थापनाको इतिहास छ । ख्रीष्टियनहरु अन्य धर्मालम्बीसँग मिलेर धार्मिक सद्भावको उच्चतम नमुना देख्न पाइन्छ ।

नेपालगन्ज ः कृषि, व्यापार र सीमापारको जीवनशैलीले निर्माण गरेको आर्थिक केन्द्र

नेपालगन्जको आर्थिक विकास समझ्न यसको सीमावर्ती भौगोलिक स्थिति बुझ्नुपर्छ । नेपालगन्ज–रुपैडिहा सीमा केवल भौगोलिक सीमा होइन; यो सांस्कृतिक, व्यापारिक र सामाजिक सम्बद्धताको मूलआधार हो । नेपालगन्ज सदियौँदेखि—कृषि उत्पादन आदानप्रदान, नुन–तेल–अनाजको व्यापार, मालवाहक पैदल–यात्रामार्ग, अवैध तर सहज ‘सीमा–व्यापार’ सहरी बजारको विस्तार यिनै कारणले नेपालगन्ज पश्चिम नेपालको मुख्य आपूर्ति केन्द्र बन्यो । नेपालगन्ज हुँदै सामान—सुर्खेत, दैलेख, जुम्ला, हुम्ला, मुगु, डोल्पा, कालीकोट, अछाम, जाजरकोट, रुकुम, रोल्पा, सल्यान, प्युठान, दाङ, बर्दिया, कैलाली, कञ्चनपुरलगायत धेरै जिल्लामा पु¥याइन्थ्यो । त्यतिबेला नेपालगन्ज केवल व्यापारको केन्द्र मात्रै थिएन; यहाँका बजार, टोल, गल्ली र चौकहरूमा राजनीतिक बहस, सामाजिक गतिविधि र सांस्कृतिक मेलमिलापका छटा देखिन्थे ।

नेपालगन्ज ः संघर्ष, परिवर्तन र राज्य निर्माणमा देखिएको भूमिका

नेपालगन्जको इतिहासलाई केवल आर्थिक वा सांस्कृतिक दृष्टिले मात्र पढे पूरा हुँदैन । यो सहर—राजनीतिक आन्दोलन, राणाविरोधी स्वर, पञ्चायतकालीन दबाब, जनआन्दोलन, माओवादी शसस्त्र युद्ध, संघीयतापछि सहरको उचाइ, सबैको केन्द्रमा रह्यो । नेपालगन्जमा राजनीतिक चेतना अत्यन्त छिटो फैलिनुको कारण—यहाँको खुलापन, सांस्कृतिक विविधता, व्यापारिक आवतजावत र सीमापारका घटनाको प्रभाव सबै मिलेर राजनीतिक गर्मी यहाँ सधैँ देखिन्थ्यो । कहिलेकाहीँ यस्तो पनि छ—नेपालगन्जले देशको इतिहास पढेको छैन; यसले इतिहास लेखेको छ ।
प्राचीन सहर, गर्मीको सहर, सद्भावको सहर नेपालगन्जका थुप्रै उपनामहरू छन् । प्रत्येक उपनामले यसको अलग परिचय दिन्छ ।

प्राचीन सहरः कारण—थारु बसोबास, अवधी संस्कृति, पुरानो व्यापारिक मार्ग र सांस्कृतिक मिश्रण । गर्मीको सहरः तराई क्षेत्रको मौसमले नेपालगन्जलाई पनि ‘गर्मीको राजधानी’ बनाइदिएको छ । तर गर्मीको पहिचानले यसको इतिहास ओझेल पर्ने खतरा पनि बढाउँछ ।
सद्भावको सहरः आजको नेपालमा धार्मिक सहिष्णुताको चर्चा हुँदा नेपालगन्ज प्रमुख उदाहरणका रूपमा उभिन्छ । यहाँका मानिसहरूको ‘समावेशीमन’ नै यसको पहिचान हो । साहित्य, कला र स्रष्टाहरूको सहरः नेपालगन्ज सदियौँदेखि साहित्यिक गतिविधिका कारण चर्चित रहँदै आएको छ । यहाँका लेखक, पत्रकार, इतिहासकार, समीक्षक, कवि, कलाकार र समाजशास्त्रीहरूले—थारु बस्तीका कथाहरू, मुस्लिम समाजका परम्पराहरू, सीमावर्ती जीवनका विश्लेषणहरू, राजनीतिक घटनाक्रमका कथा, जातीय सद्भावका उदाहरण, स्थानीय संस्कृति, भोजन र गीतहरू—सबैलाई साहित्यिक पाटोले समेटेको छ । यहाँ थुप्रै मातृभाषी छन् जस्तै अवधी, पहाडी, थारु, उर्दू, हिन्दी, तामाङ, गुरुङ। नेवारी आदि । यस विविधताले नेपालगन्जलाई केवल सहर बनाइदिएको छैन; यसलाई जीवित सभ्यता बनाइदिएको छ ।

नेपालगन्ज ः धार्मिक–सांस्कृतिक सहअस्तित्वको उत्कृष्ट उदाहरण

नेपालगन्जमा हिन्दु, मुस्लिम, बौद्ध, ख्रिष्टियन, सिख—सबै धर्मका मानिस बस्छन् । यहाँ—दशैँ र तिहारमा मुस्लिम छिमेकीले घर–घर घुम्ने, ईदमा हिन्दु–थारु–मगर दाजुभाइ र दिदीबहिनीले सहभागी हुने, बौद्ध पर्वमा धेरै समुदायले साथ दिने जस्ता उदाहरणहरू आज पनि जीवित छन् ।
धर्मका आधारमा विभाजन गर्ने राजनीति बारम्बार देशभर फैलिन्छ; तर नेपालगन्जमा सामान्यतः समुदायहरूको सम्बन्धमा दरार पर्न दिइँदैन । नेपालगन्ज नेपालकै सबैभन्दा सद्भावयुक्त सहरहरूमध्ये एक हो ।

आधुनिक नेपालगन्ज ः विकासको उज्यालो र चुनौतीहरूको छायाँ

नेपालगन्ज अहिले—ठूला सडक, अस्पतालहरू, विद्यालय–कलेजहरू, धेरै होटल–रेस्टुरेन्ट, व्यापारिक कम्प्लेक्स, एयरपोर्ट र सरकारी कार्यालयहरूको सहर बनिसकेको छ । तर आधुनिकतासँगै कहिलेकाहीँ पुरानो समाज गुम्दै गएको पीडा पनि महसुस हुन्छ । यस्तोमा, इतिहास, संस्कृति, भाषा र विविधतालाई जोगाएर मात्र नेपालगन्ज आधुनिक बन्न सक्छ । सहरको विकास केवल भवनहरू बनाउनु होइन; यो—संस्कृति रक्षा, सामाजिक सभ्यता, शैक्षिक प्रगति, आर्थिक समृद्धि, राजनीतिक चेतना पर्यावरण संरक्षण सबैको संयोजनबाट हासिल हुन्छ ।

नेपालगन्जको भविष्य ः सम्भावना, चुनौती र दिशानिर्देश

नेपालगन्ज भविष्यमा—पश्चिम नेपालको मुख्य व्यापारिक राजधानी, पर्यटन प्रवेशद्वार, धार्मिक–सांस्कृतिक अध्ययन केन्द्र, थारु–अवध सभ्यताको जीवित संग्रहालय, सामाजिक–सांस्कृतिक प्रयोगशाला बन्ने सबै सम्भावना बोकेको सहर हो । तर चुनौती पनि कम छैन—अनियोजित बसोबास, अत्यधिक गर्मी र वातावरणीय संकट, जग्गा कारोबार विस्तारै बढ्दै गइरहेका पुराना बस्ती, ठाडो भेदभाव र गरिबी, सीमापार अपराध, अप्रिय राजनीतिक हस्तक्षेप, धार्मिक कट्टरताको सम्भावित जोखिम, यी सबै चुनौती पार गर्दै नेपालगन्जले आफ्नो पहिचान सुरक्षित राख्नुपर्छ ।

निष्कर्ष ः नेपालगन्ज इतिहास मात्र होइन, एक जीवित पहिचान हो

नेपालगन्जको कथा विशाल छ—यसमा अवधको विद्रोह छ, जंगबहादुरको कूटनीति छ, थारु समुदायको पुरानो संस्कृति छ, मुस्लिम समाजको व्यापारिक इतिहास छ, अवधीको बोली छ, नेपाली पर्वतीय संस्कृतिको ढाँचा छ, सीमापारको मित्रता छ, धार्मिक सहअस्तित्व छ, सांस्कृतिक मिश्रण छ, आधुनिकताको स्पर्धा छ । नेपालगन्जलाई बुझ्नु भनेको—नेपालको विविधता बुझ्नु हो । नेपालगन्जलाई सम्मान गर्नु भनेको—सहअस्तित्वलाई सम्मान गर्नु हो । यो सहर केवल भौगोलिक बिन्दु होइन; यो एउटा दस्ताबेज हो—जीवित, सजीव, साहसी र बहुआयामिक । नेपालगन्ज बितेको इतिहास होइन; यो भविष्यमा बगिरहेको नदी हो । यसलाई चिन्नु भनेको—भविष्य बुझ्नु हो ।