हरेक वर्ष सेप्टेम्बर २८ मा विश्व रेबिज दिवस मनाइन्छ । रेबिजबाट हुने मृत्यु रोकथाम गर्न सकिने भए पनि विश्वका धेरै मुलुकमा अझै यस रोगका कारण मानिसको ज्यान जाने गरेको छ । विशेषगरी कुकुरको टोकाइबाट मानिसमा सर्ने रेबिज संक्रमण भएपछि समयमै उपचार नपाए मृत्यु निश्चितजस्तै हुने भएकाले यसलाई सामान्य घाउ वा जनावरको टोकाइका रूपमा मात्र लिनु ठूलो जोखिम हो । त्यसैले विश्व रेबिज दिवस केवल एउटा दिवस मनाउने अवसर नभई रोगको जोखिम, रोकथाम र उपचारबारे समुदायस्तरसम्म सचेतना विस्तार गर्ने अवसर बन्नुपर्छ । रेबिज भाइरसबाट लाग्ने घातक रोग हो । संक्रमित जनावरको ¥याल मानिसको घाउ, आँखा, मुख वा अन्य संवेदनशील भागमा पुगेपछि संक्रमण सर्न सक्छ । कुकुर रेबिज संक्रमणको प्रमुख स्रोत भए पनि बिरालो, बाँदर, स्याललगायत अन्य स्तनधारी जनावरबाट पनि संक्रमण हुन सक्छ । जनावरले टोकेपछि घाउ सानो छ भन्दै बेवास्ता गर्ने, घरेलु उपचारमा भर पर्ने वा उपचारका लागि ढिला गर्ने प्रवृत्ति अझै चुनौतीका रूपमा रहेको छ । रेबिजका लक्षण देखिन थालेपछि उपचार अत्यन्त कठिन हुन्छ । त्यसैले रोकथाम र समयमै उपचार नै यसको सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हो । नेपालको सन्दर्भमा रेबिज नियन्त्रणलाई जनस्वास्थ्यसँगै पशु स्वास्थ्यको विषयका रूपमा हेर्न आवश्यक छ । सडकमा रहेका तथा घरपालुवा कुकुरको सङ्ख्या, नियमित खोपको अभाव, सामुदायिक स्तरमा पशु व्यवस्थापनको कमजोरी र जनचेतनाको कमीले जोखिम बढाउन सक्छ ।
विशेषगरी ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा जनावरले टोकेपछि कहाँ जाने, के गर्ने र खोप कहाँ पाइन्छ भन्ने जानकारी पर्याप्त नहुँदा जोखिम अझ बढ्न सक्छ । यसका लागि स्थानीय तह, स्वास्थ्य संस्था, पशु सेवा कार्यालय, विद्यालय, सञ्चारमाध्यम तथा समुदायबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक छ । रेबिज नियन्त्रणको पहिलो आधार कुकुरमा नियमित खोप हो । घरपालुवा कुकुरलाई अनिवार्य रूपमा रेबिजविरुद्ध खोप लगाउने, सडक तथा सामुदायिक कुकुरको व्यवस्थापन गर्ने र जोखिमयुक्त क्षेत्रमा नियमित खोप अभियान सञ्चालन गर्ने कामलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । जनावरको सङ्ख्या नियन्त्रणका नाममा अव्यवस्थित वा अमानवीय उपाय अपनाउनुको सट्टा वैज्ञानिक व्यवस्थापन, बन्ध्याकरण र खोप कार्यक्रमलाई प्रभावकारी बनाउनुपर्छ । यसका साथै पशुमा असामान्य व्यवहार देखिएमा त्यसलाई बेवास्ता नगरी सम्बन्धित निकायलाई जानकारी गराउने संस्कार विकास गर्नुपर्छ । जनावरले टोकेमा तत्काल घाउलाई साबुन र प्रशस्त पानीले राम्रोसँग धुनु अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । त्यसपछि ढिला नगरी स्वास्थ्य संस्थामा पुगेर चिकित्सकको सल्लाहअनुसार रेबिजविरुद्धको खोप तथा आवश्यक परे अन्य उपचार लिनुपर्छ । जनावरको अवस्था हेरेर आफैँ उपचार गर्ने, झारफुकमा भर पर्ने वा खोपको मात्रा पूरा नगर्ने गल्तीले जोखिम निम्त्याउन सक्छ । विशेषगरी बालबालिकालाई जनावरसँग सुरक्षित व्यवहार गर्न सिकाउनु आवश्यक छ । विद्यालय तहदेखि नै कुकुर तथा अन्य जनावरसँग कसरी सुरक्षित रहने, जनावरले टोके वा कोतरेमा अभिभावकलाई तत्काल जानकारी गराउने र स्वास्थ्य संस्थामा पुग्ने विषयमा व्यावहारिक शिक्षा दिन सकिएमा जोखिम घटाउन ठूलो सहयोग पुग्न सक्छ । रेबिज नियन्त्रणका लागि उपचार सेवा सहज र सर्वसुलभ हुनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ ।
स्वास्थ्य संस्थामा आवश्यक खोप तथा उपचार सामग्रीको नियमित उपलब्धता सुनिश्चित गर्नुपर्छ । विशेषगरी दुर्गम तथा ग्रामीण क्षेत्रका नागरिकले खोप लिन टाढाको जिल्ला वा सहरसम्म धाउनुपर्ने अवस्था अन्त्य गर्न स्थानीय तह र स्वास्थ्य निकायले पहल गर्नुपर्छ । रेबिजविरुद्धको खोप अभाव हुने वा उपलब्धताबारे स्पष्ट जानकारी नहुने अवस्थाले मानिसलाई अनावश्यक जोखिममा पार्न सक्छ । त्यसैले औषधि तथा खोपको आपूर्ति व्यवस्थालाई व्यवस्थित र भरपर्दो बनाउनुपर्छ । विश्व रेबिज दिवसले ‘एक स्वास्थ्य’ अवधारणालाई पनि सम्झाउँछ । मानिस, जनावर र वातावरणबीचको सम्बन्धलाई अलग–अलग होइन, एकीकृत रूपमा हेरेर मात्रै रेबिज नियन्त्रण सम्भव हुन्छ । रोग लागेपछि उपचार खोज्नेभन्दा रोग फैलिन नदिने नीति प्रभावकारी हुन्छ । त्यसका लागि जनावरमा खोप, जिम्मेवार पशुपालन, प्रभावकारी निगरानी, सहज उपचार सेवा र निरन्तर जनचेतना आवश्यक छन् । स्थानीय तहले आफ्नो क्षेत्रमा रेबिजको जोखिम पहिचान गरी पशु खोप, बन्ध्याकरण, जनचेतना र उपचार सेवाबीच समन्वय गर्न सके परिणाम अझ प्रभावकारी हुन सक्छ । रेबिजबाट हुने अधिकांश मानव मृत्यु रोक्न सकिन्छ । त्यसैले दिवस मनाएर औपचारिकता पूरा गर्नु पर्याप्त छैन । प्रत्येक घरमा जनावरको टोकाइपछि अपनाउनुपर्ने सावधानीबारे जानकारी पु¥याउने, प्रत्येक स्थानीय तहमा खोपको पहुँच सुनिश्चित गर्ने र पशु तथा मानव स्वास्थ्य निकायबीच सहकार्य बलियो बनाउने काम आवश्यक छ । सञ्चारमाध्यमले पनि रेबिजबारे तथ्यमा आधारित सूचना निरन्तर प्रवाह गर्नुपर्छ । जनचेतनाको अभावकै कारण एउटा परिवारले सदस्य गुमाउनुपर्ने अवस्था आउनु विडम्बना हो । रेबिजविरुद्धको लडाइँ अस्पतालबाट मात्र होइन, घर, विद्यालय, समुदाय र स्थानीय सरकारबाट सुरु हुनुपर्छ । सचेतना, खोप र समयमै उपचारलाई प्राथमिकता दिन सके रेबिजका कारण गुम्ने ज्यान जोगाउन सकिन्छ ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्