सम्पादकीयः मर्यादित र सभ्य बनाऔँ तिहार

तिहार नेपाली समाजको मौलिक सांस्कृतिक पहिचान बोकेको उज्यालो र उल्लासको पर्व हो । यमपञ्चकका पाँच दिनसम्म मनाइने यस पर्वमा प्रकृतिका विभिन्न जीवजन्तुप्रति सम्मान, दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको आत्मीयता, पारिवारिक एकता र सामाजिक सद्भावको सन्देश अभिव्यक्त हुन्छ । घरआँगन सफा गर्ने, दीप प्रज्वलन गर्ने, देउसीभैलो खेल्ने, मिठा परिकार खाने र आफन्तसँग खुसी साटासाट गर्ने परम्पराले तिहारलाई विशेष बनाएको छ । तर, पछिल्लो समय तिहार मनाउने क्रममा देखिन थालेका केही विकृति र असामाजिक गतिविधिले यसको मौलिकता र सांस्कृतिक गरिमामाथि प्रश्न उठाउन थालेका छन् । चाडपर्वको नाममा हुने जथाभावी मदिरा सेवन, झैझगडा, चोरी, जुवातास, पटका र आतिसबाजीको अनियन्त्रित प्रयोग तथा ध्वनि प्रदूषण नियन्त्रण गर्नु अहिलेको आवश्यकता हो । चाडपर्वमा रमाइलो गर्ने नाममा अत्यधिक मदिरा तथा जाँडरक्सी सेवन गर्ने प्रवृत्ति बढ्नु चिन्ताको विषय हो । मदिरा सेवनपछि हुने विवाद, झैझगडा, कुटपिट, घरेलु हिंसा र सवारी दुर्घटनाले पर्वको खुसीलाई क्षणभरमै पीडामा बदल्न सक्छ । विशेषगरी सार्वजनिक स्थानमा मदिरा सेवन गरी होहल्ला गर्ने र अरूको शान्ति भङ्ग गर्ने व्यवहार सभ्य समाजका लागि स्वीकार्य हुन सक्दैन । व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको नाममा अरूको सुरक्षा र अधिकारमाथि हस्तक्षेप गर्ने छुट कसैलाई हुनुहुँदैन । त्यसैले मदिरा सेवनमा संयमता अपनाउनुका साथै मादक पदार्थ सेवन गरी सवारी चलाउने कार्यलाई निरुत्साहित गर्नुपर्छ । तिहारसँगै जुवातास खेल्ने प्रवृत्ति पनि सामाजिक समस्याका रूपमा देखिने गरेको छ ।

मनोरञ्जनका नाममा सुरु हुने जुवातास कतिपयका लागि आर्थिक नोक्सानी, पारिवारिक कलह र सामाजिक अपराधको कारण बन्ने गरेको छ । घरपरिवारको बचत तथा सम्पत्ति जुवामा लगाउने, ऋण लिएर खेल्ने र हारजितका कारण विवाद सिर्जना गर्ने गतिविधिले व्यक्ति मात्र होइन, परिवार र समाजलाई समेत प्रभावित पार्छ । परम्पराका नाममा जुवातासलाई सामान्य मनोरञ्जनका रूपमा स्वीकार गर्नु उचित होइन । कानुनले निषेध गरेका जुवाजन्य गतिविधिमाथि निगरानी र नियन्त्रण आवश्यक छ । त्यस्तै, तिहारमा पटका, आतिसबाजी तथा विस्फोटक पदार्थको प्रयोगले निम्त्याउने जोखिमलाई पनि बेवास्ता गर्न मिल्दैन । यस्ता पदार्थको प्रयोगबाट आगलागी, हातखुट्टामा चोटपटक, आँखामा क्षति तथा अन्य दुर्घटना हुन सक्छन् । बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, बिरामी तथा दीर्घरोगीहरू यसको प्रत्यक्ष असरबाट बढी प्रभावित हुन्छन् । पटका पड्काउँदा निस्कने चर्को आवाजले ध्वनि प्रदूषण बढाउनुका साथै वातावरण र जनस्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पार्छ । पशुपन्छीसमेत अनावश्यक त्रासमा पर्ने गर्छन् । त्यसैले तिहारलाई उज्यालोको पर्व बनाउने नाममा वातावरण र जनस्वास्थ्यलाई अन्धकारतर्फ धकेल्नु हुँदैन । पटका तथा आतिसबाजीको प्रयोग नगर्नु नै सबैभन्दा सुरक्षित र जिम्मेवार विकल्प हो । चाडपर्वको समयमा चोरी, लुटपाट तथा अन्य आपराधिक गतिविधिको जोखिम पनि बढ्न सक्छ । बजारमा किनमेल गर्नेको भीड, घरपरिवारका सदस्यहरू आफन्तकहाँ जाने र कतिपय घर लामो समय खाली रहने अवस्थाको फाइदा उठाएर आपराधिक समूह सक्रिय हुन सक्छन् । यसतर्फ प्रहरी प्रशासनले विशेष सुरक्षा योजना बनाएर निगरानी बढाउनुपर्छ ।

बजार क्षेत्र, सार्वजनिक स्थल, मुख्य सडक र आवासीय क्षेत्रमा सुरक्षा गस्ती प्रभावकारी बनाउन आवश्यक छ । त्यस्तै, देउसीभैलोका नाममा जबर्जस्ती चन्दा माग्ने, राति अबेरसम्म चर्को आवाजमा गीत बजाउने र अरूलाई असहज हुने गतिविधि पनि नियन्त्रण गर्नुपर्छ । तिहारलाई सभ्य, सुरक्षित र मर्यादित बनाउन सरकार, सुरक्षा निकाय र नागरिक सबैको साझा जिम्मेवारी छ । प्रहरीले चाडपर्व लक्षित सुरक्षा योजना प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्दै जुवातास, चोरी, झैझगडा, मादक पदार्थ सेवन गरी सवारी चलाउने तथा अन्य आपराधिक गतिविधिमाथि निगरानी र कानुनी कारबाहीलाई तीव्र बनाउनुपर्छ । स्थानीय तहले जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुका साथै ध्वनि प्रदूषण र सार्वजनिक शान्ति भङ्ग गर्ने गतिविधि नियन्त्रणमा ध्यान दिनुपर्छ । अभिभावकले बालबालिकालाई पटका र विस्फोटक पदार्थबाट टाढा राख्नुपर्छ भने समुदायले पनि असामाजिक गतिविधि देखिएमा सम्बन्धित निकायलाई जानकारी गराउनुपर्छ । चाडपर्वको वास्तविक खुसी अरूलाई दुःख दिएर प्राप्त हुँदैन । तिहारको सुन्दरता महँगा बत्ती, पटका, मदिरा र तडकभडकमा होइन, आपसी प्रेम, सद्भाव, आत्मीयता र सामाजिक एकतामा छ । हाम्रा मौलिक परम्परा र संस्कृतिको संरक्षण गर्दै विकृति तथा विसङ्गतिलाई निरुत्साहित गर्न सके मात्र तिहारको सांस्कृतिक महत्त्व कायम रहन्छ । त्यसैले यस वर्षको तिहारलाई जाँडरक्सी, जुवातास, झैझगडा, चोरी र ध्वनि प्रदूषणबाट मुक्त बनाउने संकल्प गरौँ । आफ्नो खुसीसँगै अरूको सुरक्षा, स्वास्थ्य र अधिकारको सम्मान गरौँ । सभ्य व्यवहार, संयमित उत्सव र जिम्मेवार नागरिक सहभागिताबाट नै तिहारलाई वास्तविक अर्थमा उज्यालो, शान्तिपूर्ण र उल्लासमय पर्व बनाउन सकिन्छ ।