सम्पादकीयः ओजोन जोगाउने चुनौती

पृथ्वीको सुरक्षा कवच मानिने ओजोन तह संरक्षणको विषय फेरि विश्व बहसमा आएको छ । हरेक वर्ष सेप्टेम्बर १६ मा मनाइने विश्व ओजोन तह बचाउ दिवस यसैको स्मरण र प्रतिबद्धताको अवसर हो । सूर्यबाट आउने हानिकारक पराबैंगनी किरणलाई पृथ्वीको सतहसम्म पुग्नबाट रोक्ने ओजोन तहमा क्षति पुग्दा मानव स्वास्थ्य, कृषि, वनस्पति र जैविक प्रणालीमा प्रतिकूल असर पर्न सक्छ । त्यसैले ओजोन संरक्षण वातावरणीय अभियान मात्र होइन, पृथ्वीमा जीवनको निरन्तरतासँग जोडिएको विषय हो । ओजोन तहमा क्षति पु¥याउने रसायनको नियन्त्रणका लागि विश्व समुदायले गरेको प्रयास महत्वपूर्ण उपलब्धिमा परिणत भएको छ । मोन्ट्रियल प्रोटोकलमार्फत ओजोन तह विनाशकारी पदार्थको प्रयोग घटाउने र क्रमशः विस्थापन गर्ने काम अघि बढ्यो । यसबाट एउटा महत्वपूर्ण पाठ पनि सिक्न सकिन्छ—विश्वका मुलुक साझा समस्या पहिचान गरेर राजनीतिक इच्छाशक्ति, वैज्ञानिक ज्ञान र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका साथ अघि बढे वातावरणीय संकटलाई पनि नियन्त्रण गर्न सकिन्छ । नेपालले पनि अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबद्धता जनाएको छ । तर हाम्रो चुनौती प्रतिबद्धतामा हस्ताक्षर गरेर पूरा हुँदैन, त्यसलाई बजार, उद्योग र दैनिक व्यवहारमा उतार्नु हो । नेपालमा गर्मी बढ्दै जाँदा घर, कार्यालय, अस्पताल, होटल, व्यापारिक प्रतिष्ठान, खाद्य उद्योग र कृषि क्षेत्रमा फ्रिज तथा वातानुकूलित उपकरणको प्रयोग बढिरहेको छ । शीत भण्डारण र चिस्यान प्रविधिको आवश्यकता पनि विस्तार हुँदैछ ।

यससँगै वातावरणमा असर पार्ने रेफ्रिजरेन्टको आयात, प्रयोग, चुहावट तथा पुराना उपकरण विस्थापनको व्यवस्थापनमा राज्यको निगरानी अझ प्रभावकारी हुनुपर्ने देखिन्छ । नेपालमा ओजोन संरक्षणको बहसलाई अर्को महत्वपूर्ण विषयसँग पनि जोड्नुपर्छ—जलवायु परिवर्तन । हिमालदेखि तराईसम्म जलवायु परिवर्तनका असर देखिइरहेका छन् । हिमनदी पग्लने, हिमतालको जोखिम बढ्ने, वर्षाको स्वरूपमा परिवर्तन आउने तथा बाढी, पहिरो र अतिवृष्टिजस्ता घटना बढ्ने अवस्थाले नेपालको वातावरणीय जोखिम गहिरिँदै गएको छ । ओजोन तह संरक्षण र जलवायु परिवर्तन एउटै विषय नभए पनि दुवै वायुमण्डलीय सन्तुलनसँग जोडिएका छन् । त्यसैले नेपालले वातावरणीय नीतिलाई टुक्राटुक्रामा होइन, समग्र जोखिम व्यवस्थापनका रूपमा अघि बढाउन आवश्यक छ । विशेषतः शीतलन क्षेत्रमा अब पुरानो प्रविधिबाट वातावरणमैत्री विकल्पतर्फको संक्रमणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । वातावरणमैत्री रेफ्रिजरेन्ट प्रयोग गर्ने उपकरणको प्रवद्र्धन, प्राविधिक जनशक्तिको दक्षता अभिवृद्धि, उपकरणबाट हुने रसायन चुहावट नियन्त्रण र प्रयोग भइसकेका उपकरणको सुरक्षित व्यवस्थापनमा स्पष्ट मापदण्ड आवश्यक छ । भन्सार नाकादेखि बजारसम्म प्रभावकारी अनुगमन हुन सके मात्र नीति व्यवहारमा देखिनेछ। संघीय सरकारसँगै प्रदेश र स्थानीय तहको भूमिका पनि यसमा महत्वपूर्ण छ । अर्कोतर्फ, वातावरणीय मापदण्ड पालना गर्दा उपभोक्ता र व्यवसायीमाथि अनावश्यक आर्थिक भार नपरोस् भन्नेमा पनि राज्य सचेत हुनुपर्छ । स्वच्छ प्रविधि महँगो हुने अवस्थामा सहुलियत, प्रोत्साहन र प्राविधिक सहयोगका कार्यक्रम ल्याउन सकिन्छ ।

निजी क्षेत्रलाई साझेदार बनाउँदै वातावरणमैत्री प्रविधिको बजार विस्तार गर्न सके संरक्षण र आर्थिक गतिविधिबीच सन्तुलन कायम गर्न सकिन्छ । ओजोन तह संरक्षणमा विश्वले देखाएको एकताको परिणाम उत्साहजनक छ । तर त्यसबाट प्राप्त उपलब्धिलाई सुरक्षित राख्नु अबको मुख्य दायित्व हो । नेपालका लागि यो दिवस केवल एउटा औपचारिक अवसर होइन, बढ्दो तापक्रम, विस्तारिँदो शीतलन आवश्यकता र वातावरणीय जोखिमबीच विकासको बाटो कस्तो बनाउने भन्ने प्रश्नमाथि पुनर्विचार गर्ने अवसर पनि हो । पृथ्वीको वातावरण जोगाउने जिम्मेवारी अरूको मात्र होइन । नेपालले पनि आफ्नो प्रतिबद्धतालाई प्रभावकारी कार्यान्वयनमा बदल्न सके मात्र ओजोन संरक्षणको विश्वव्यापी अभियानमा आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गरेको ठहरिनेछ । ओजोन तह संरक्षणमा विश्वले हासिल गरेको उपलब्धि मानव इच्छाशक्ति र सामूहिक प्रयासले वातावरणीय संकट समाधान गर्न सकिन्छ भन्ने प्रमाण हो । नेपालले पनि अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबद्धतालाई औपचारिकतामा सीमित नराखी आफ्ना नीति, प्रविधि र विकास अभ्यासमा उतार्नुपर्छ । आज ओजोन तह जोगाउने निर्णय गर्नु भनेको भोलिको पुस्ताको स्वास्थ्य, प्रकृति र सुरक्षित भविष्य जोगाउनु हो । त्यसैले विश्व ओजोन तह बचाउ दिवसमा प्रतिबद्धता दोहो¥याएर मात्र पुग्दैन, वातावरणलाई क्षति पु¥याउने अभ्यास रोक्ने र स्वच्छ प्रविधिलाई प्राथमिकता दिने दृढ कदम चाल्नुपर्छ । ओजोन तहको सुरक्षा आकाशमा मात्र खोजिने विषय होइन, त्यसको संरक्षणका लागि आजै गरिने हरेक जिम्मेवार निर्णयमा यसको भविष्य निर्भर छ ।