सम्पादकीयः विपत्तिमा तीजको संयम

हरितालिका तीज नेपाली हिन्दु महिलाको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व हो । धार्मिक आस्था, पारिवारिक सम्बन्ध, माइती–चेलीको आत्मीयता र सामाजिक सद्भावसँग जोडिएको तीज पछिल्लो समय धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित नरही सांस्कृतिक उत्सवका रूपमा पनि विस्तार भएको छ । दर खाने, गीत गाउने, नाच्ने, माइती जाने र आफन्तसँग भेटघाट गर्ने परम्पराले तीजलाई नेपाली समाजको जीवन्त पर्व बनाएको छ । तर यस वर्षको तीजको रङ विगतका वर्षजस्तो छैन । देशले भोगिरहेको महाविपत्तिको पीडाले उत्सवको उल्लासलाई स्वाभाविक रूपमा थामेको छ । बाढी, पहिरो र अन्य विपत्तिका कारण धेरै परिवारले आफन्त गुमाएका छन्, कतिपय अझै सम्पर्कविहीन छन् । धेरै परिवार विस्थापित भएका छन् भने हजारौँ नागरिकको दैनिकी प्रभावित छ । घर, व्यवसाय र रोजगारी गुमाएर राहत र पुनस्र्थापनाको प्रतीक्षामा रहेका परिवारका लागि तीजको उल्लास सहज विषय बन्न सक्दैन । विपत्तिमा आफ्ना प्रियजन गुमाएका परिवारका लागि पर्वको खुसीभन्दा पीडा गहिरो हुनु स्वाभाविक हो । त्यसैले यस वर्ष विगतमा जस्तो तामझाम, जमघट र रमाइलो गर्ने क्रम अत्यन्तै कम हुनु संवेदनशील समाजको स्वाभाविक व्यवहार पनि हो । पर्व मनाउनु गलत होइन । कठिन समयमा पनि संस्कृति र परम्परालाई निरन्तरता दिनु आवश्यक हुन्छ ।

तर उत्सवको स्वरूप र प्राथमिकता समयअनुसार बदलिनुपर्छ । अहिलेको तीज भड्किलो प्रदर्शन, अनावश्यक खर्च र प्रतिस्पर्धाभन्दा पीडितप्रतिको सहानुभूति, सहयोग र सामाजिक एकताको सन्देश दिने अवसर बन्न सक्छ । दरका नाममा हुने अनावश्यक खर्च घटाएर विपत्तिमा परेका परिवारलाई सहयोग गर्ने, विस्थापित समुदायका आवश्यकतामा साथ दिने र प्रभावित बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिकलाई सहयोग गर्ने कामले तीजको अर्थ अझ फराकिलो बनाउन सक्छ । तीजसँग महिलाको अधिकार र सामाजिक चेतनाको विषय पनि जोडिएको छ । महिलाले आफ्ना दुःख, अनुभव र आकांक्षा गीत तथा अभिव्यक्तिमार्फत सार्वजनिक गर्ने परम्परा तीजको मौलिक विशेषता हो । समयसँगै महिलाको शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, सम्पत्तिमाथिको अधिकार, हिंसाविरुद्धको आवाज र समान सहभागिताका प्रश्न पनि तीजका विषय बन्न थालेका छन् । त्यसैले तीजलाई केवल पहिरन, गहना र मनोरञ्जनको पर्वका रूपमा बुझ्नु यसको सामाजिक महत्वलाई साँघुरो बनाउनु हो । अर्कोतर्फ, तीजका नाममा हुने विकृति र अनावश्यक खर्चप्रति पनि समाज सचेत हुन आवश्यक छ । सामाजिक सञ्जालमा देखाउनकै लागि महँगा पहिरन, गरगहना र भोजभतेर गर्ने प्रवृत्तिले पर्वको मौलिकता ओझेलमा पार्न सक्छ । आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवारमा यसले अनावश्यक सामाजिक दबाबसमेत सिर्जना गर्छ । पर्व खुसी बाँड्ने माध्यम बन्नुपर्छ, आर्थिक बोझ थप्ने कारण होइन ।

यस वर्षको तीजले नेपाली समाजलाई एउटा महत्वपूर्ण पाठ दिएको छ—खुसी व्यक्तिगत मात्र हुँदैन, सामूहिक पनि हुन्छ । छिमेकी दुःखमा हुँदा आफ्नो खुसीमा संयम अपनाउनु कमजोरी होइन, मानवीयता हो । विपत्तिमा परेकालाई सम्झेर मनाइएको सानो तीज पनि ठूलो सामाजिक अर्थ बोकेको हुन सक्छ । परम्परा जोगाउँदै परिस्थितिको संवेदनशीलतालाई आत्मसात् गर्नु नै आजको आवश्यकता हो । तीजको वास्तविक सौन्दर्य उल्लासमा मात्र होइन, संवेदनामा पनि हुन्छ । यस वर्षको कठिन परिस्थितिले यही कुरा अझ गहिरोसँग सम्झाएको छ । विपत्तिले थलिएका परिवारका आँसु नसुक्दै अत्यधिक तडकभडक गर्नु हाम्रो सामाजिक चेतनासँग मेल खाँदैन । त्यसैले यसपटकको तीजमा संयम अपनाउनु पर्वप्रतिको उदासीनता होइन, पीडितप्रतिको सम्मान हो । आफ्नो खुसीलाई थोरै सीमित गरेर अरूको दुःखमा हातेमालो गर्न सक्नु नै मानवीयताको उच्च रूप हो । तीजका अवसरमा एकअर्काको सुख–दुःख बुझ्ने, निराश मनलाई आशा दिने र संकटमा परेकालाई साथ दिने संस्कार विकास गर्न सके पर्वको महत्व अझ बढ्नेछ । विपत्तिका कारण यस वर्ष तीजको चमक केही फिक्का देखिए पनि यही संयमभित्र सामाजिक एकता, सहानुभूति र जिम्मेवारीको उज्यालो देखिन सक्छ । अन्ततः पर्वको सार भव्य प्रदर्शनमा होइन, मानवीय सम्बन्धलाई अझ बलियो बनाउने संस्कारमा निहित हुन्छ ।