निबन्धः नेपाल र भारतको छिमेकी सम्बन्ध

प्रसिद्धि भण्डारी

“असल छिमेकी नै असल साथी हुन्छ।” यो भनाइ सुन्दा हरेक पटक मेरो मनमा नेपाल र भारतको सम्बन्धको चित्र झल्किन्छ। संसारमा धेरै राष्ट्रहरू छिमेकी छन्, तर सबै छिमेकीबीच समान प्रकारको आत्मीयता हुँदैन। नेपाल र भारतको सम्बन्ध भने केवल दुई देशबीचको औपचारिक कूटनीतिक सम्बन्ध मात्र होइन, यो इतिहास, संस्कृति, धर्म, भाषा, सभ्यता, भावना, पारिवारिक सम्बन्ध र जनस्तरको विश्वासले गाँसिएको जीवन्त सम्बन्ध हो। म स्वयं नेपाली भएकाले नेपाल र भारतबीचको सम्बन्धलाई केवल पुस्तकमा पढेको विषयका रूपमा होइन, दैनिक जीवनमा अनुभूत गर्ने वास्तविकताका रूपमा पनि हेर्छु। यही कारणले गर्दा नेपाल र भारतको सम्बन्धबारे सोच्दा मेरो मनमा गर्व, आत्मीयता, आशा र भविष्यप्रतिको विश्वास एकसाथ जागृत हुन्छ। मेरो विचारमा नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध हजारौँ वर्ष पुरानो सभ्यताको निरन्तरता हो। इतिहासका पानाहरू पल्टाउँदा यी दुई देशबीचको सम्बन्ध कुनै एक राजनीतिक घटनाबाट सुरु भएको देखिँदैन। वैदिक सभ्यता, धार्मिक संस्कार, व्यापारिक मार्ग, ज्ञानको आदानप्रदान तथा मानव सभ्यताको विकाससँगै यी दुई देशबीचको सम्बन्ध क्रमशः गहिरिँदै गएको देखिन्छ। यही ऐतिहासिक निरन्तरताले आजसम्म पनि दुवै देशका जनतालाई भावनात्मक रूपमा जोडेर राखेको छ। इतिहासले निर्माण गरेको यो सम्बन्धलाई कुनै एक समयको घटनाले मात्र परिभाषित गर्न सकिँदैन। बाल्यकालदेखि नै मैले रामायण र महाभारतका कथा सुन्दै हुर्किएको हुँ। जनकपुरमा जन्मिएकी माता सीता र अयोध्याका भगवान् रामको विवाहको प्रसङ्गले नेपाल र भारतबीचको सम्बन्धलाई केवल धार्मिक दृष्टिले मात्र होइन, पारिवारिक सम्बन्धका रूपमा पनि चित्रण गरेको अनुभूति मैले पाएको छु। जनकपुर भ्रमण गर्दा त्यहाँको धार्मिक वातावरणले मलाई आफ्नै सांस्कृतिक पहिचानप्रति गर्व गर्न सिकाएको थियो। त्यसैगरी लुम्बिनीमा जन्मिनुभएका भगवान् गौतम बुद्धले भारतको बोधगयामा ज्ञान प्राप्त गर्नुभएको तथ्यले यी दुई देशबीचको आध्यात्मिक सम्बन्धलाई झनै गहिरो बनाएको अनुभव हुन्छ। आज पनि लाखौँ श्रद्धालु नेपाल र भारतका यी पवित्र स्थलहरूमा पुगेर आस्था व्यक्त गरिरहेका छन्। यस्तो धार्मिक सम्बन्धले राजनीतिक सीमाभन्दा माथि उठेर मानवताको साझा मूल्यलाई स्थापित गरेको मैले महसुस गरेको छु।

भौगोलिक दृष्टिले पनि नेपाल र भारत एकअर्कासँग अत्यन्त निकट छन्। नेपालको दक्षिण, पूर्व र पश्चिमतर्फ भारत रहेको छ भने उत्तरतर्फ चीन रहेको छ। भारतका उत्तराखण्ड, उत्तर प्रदेश, बिहार, पश्चिम बंगाल र सिक्किम राज्यसँग नेपालको खुला सीमा जोडिएको छ। करिब १८५० किलोमिटर लामो खुला सीमाले दुवै देशका नागरिकलाई सहज आवतजावत गर्ने अवसर दिएको छ। मैले सीमावर्ती क्षेत्रमा बसोबास गर्ने धेरै मानिसहरूको जीवनशैली नजिकबाट नियाल्ने अवसर पाएको छु। उनीहरूको दैनिक जीवनमा सीमा कुनै ठूलो अवरोध जस्तो देखिँदैन। उनीहरू व्यापार गर्छन्, आफन्त भेट्न जान्छन्, धार्मिक यात्रामा निस्कन्छन्, उपचार गराउन पुग्छन् र सामाजिक सम्बन्धलाई निरन्तरता दिन्छन्। यस्तो खुलापन संसारका धेरै छिमेकी देशहरूमा विरलै पाइन्छ। मेरो अनुभवमा नेपाल र भारतबीचको सांस्कृतिक सम्बन्ध अत्यन्त गहिरो छ। हाम्रो समाजमा मनाइने दशैं, तिहार, होली, रामनवमी, बुद्धजयन्ती, महाशिवरात्रि, छठजस्ता पर्वहरू भारतका विभिन्न भागमा पनि समान श्रद्धा र उत्साहका साथ मनाइन्छन्। यी चाडपर्वले मानिसहरूलाई केवल धार्मिक रूपमा मात्र होइन, सामाजिक र सांस्कृतिक रूपमा पनि जोड्ने काम गरेका छन्। मलाई लाग्छ, एउटै पर्व दुई देशका जनताले समान खुसीका साथ मनाउनु आफैंमा अद्वितीय सांस्कृतिक एकताको उदाहरण हो। भाषिक दृष्टिले पनि नेपाल र भारतबीच धेरै समानता रहेको मैले अनुभव गरेको छु। नेपाली र हिन्दी भाषामा धेरै शब्दहरू समान छन्। संस्कृत भाषाबाट विकसित यी भाषाहरूले दुवै देशका नागरिकलाई सहज रूपमा संवाद गर्न सहयोग पु¥याएका छन्। साहित्य, संगीत, चलचित्र, लोकसंस्कृति, कला र खानपानमा पाइने समानताले पनि हामीबीचको सम्बन्धलाई अझ निकट बनाएको छ। भारतीय चलचित्र, गीत र साहित्य नेपालमा लोकप्रिय छन् भने नेपाली कलाकार, साहित्यकार र सांस्कृतिक परम्पराले पनि भारतका धेरै क्षेत्रमा सम्मान पाएका छन्। यही सांस्कृतिक आदानप्रदानले दुई देशका जनताबीच आत्मीयताको भावना अझ प्रगाढ बनाएको छ। आर्थिक क्षेत्रमा पनि नेपाल र भारतको सम्बन्ध अत्यन्त महत्वपूर्ण रहेको मैले देखेको छु। भारत नेपालको सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक साझेदार हो। नेपालले पेट्रोलियम पदार्थ, औषधि, खाद्यान्न, सवारीसाधन, मेसिनरी तथा दैनिक उपभोग्य सामग्रीको ठूलो हिस्सा भारतबाट आयात गर्छ। अर्कोतर्फ नेपालबाट जलविद्युत्, कृषि उत्पादन, जडीबुटी, अलैंची, चिया, हस्तकलाका सामग्री लगायतका वस्तु भारततर्फ निर्यात हुने क्रम पनि विस्तार हुँदै गएको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा ऊर्जा व्यापार, विद्युत् प्रसारण लाइन, पेट्रोलियम पाइपलाइन, रेलमार्ग तथा सडक पूर्वाधार विकासमा भएका सहकार्यले दुवै देशको आर्थिक सम्बन्धलाई नयाँ उचाइमा पु¥याएको देख्दा मलाई निकै सकारात्मक अनुभूति हुन्छ। यस्ता परियोजनाले केवल व्यापारलाई सहज बनाएका छैनन्, रोजगारी सिर्जना, लगानी विस्तार र समग्र आर्थिक विकासमा पनि महत्वपूर्ण योगदान दिएका छन्।

शिक्षाको क्षेत्रमा भारतले नेपालसँग लामो समयदेखि सहकार्य गर्दै आएको तथ्य मलाई प्रेरणादायी लाग्छ। प्रत्येक वर्ष धेरै नेपाली विद्यार्थी उच्च शिक्षा हासिल गर्न भारतका विभिन्न विश्वविद्यालयमा अध्ययन गर्न जाने गरेका छन्। छात्रवृत्ति, प्राविधिक शिक्षा तथा अनुसन्धानका क्षेत्रमा भारतले गरेको सहयोगले नेपाली विद्यार्थीहरूको भविष्य निर्माणमा योगदान पु¥याएको छ। मैले आफ्ना धेरै साथीहरूलाई भारतमा अध्ययन गरेर फर्किएपछि नेपालमा विभिन्न क्षेत्रमा उत्कृष्ट सेवा गरिरहेको देखेको छु। यसले ज्ञानको आदानप्रदान र मानवीय स्रोत विकासमा दुवै देशबीचको सहकार्यको महत्व स्पष्ट पार्छ। स्वास्थ्य क्षेत्रमा पनि नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध निकै महत्वपूर्ण छ। नेपालका धेरै बिरामीहरू विशेष उपचारका लागि भारतका अस्पतालमा जाने गरेका छन्। सीमावर्ती क्षेत्रमा बस्ने मानिसहरूका लागि भारतीय अस्पतालहरू सहज पहुँचमा रहेका कारण स्वास्थ्य सेवामा पनि दुई देशबीचको सम्बन्ध अत्यन्त व्यावहारिक देखिन्छ। साथै, भारतको सहयोगमा नेपालका विभिन्न स्थानमा अस्पताल, स्वास्थ्य संस्था तथा स्वास्थ्य पूर्वाधार निर्माण भएका उदाहरणहरूले पनि दुई देशबीचको सहकार्यलाई अझ बलियो बनाएका छन्। नेपाल र भारतको सम्बन्धको सबैभन्दा सशक्त पक्ष भनेको जनस्तरको सम्बन्ध हो भन्ने मलाई लाग्छ। लाखौँ नेपाली नागरिक भारतमा रोजगारी गरिरहेका छन्। उनीहरूले त्यहाँ कमाएको अनुभव, सीप र आम्दानीले नेपाली अर्थतन्त्रमा पनि महत्वपूर्ण योगदान पु¥याइरहेको छ। त्यसैगरी भारतीय सेनाको गोर्खा रेजिमेन्टमा नेपाली युवाहरूले लामो समयदेखि गौरवपूर्ण सेवा गर्दै आएका छन्। यो केवल सैनिक सम्बन्ध मात्र होइन, विश्वास, साहस र मित्रताको प्रतीक पनि हो। दुवै देशका नागरिकबीच वैवाहिक सम्बन्ध, पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक घुलमिल यति व्यापक छ कि कतिपय परिवारका सदस्य नै दुई देशमा विभाजित भएर बसेका छन्। यस्तो सम्बन्ध संसारका अन्य धेरै छिमेकी राष्ट्रहरूमा सहजै देख्न पाइँदैन। यद्यपि, कुनै पनि सम्बन्ध चुनौतीविहीन हुँदैन भन्ने कुरा म स्वीकार गर्छु। नेपाल र भारतबीच पनि समय–समयमा सीमा विवाद, व्यापारिक अवरोध, जलस्रोतको उपयोग, राजनीतिक मतभेद तथा कूटनीतिक असमझदारीका विषयहरू देखा परेका छन्। विशेष गरी कालापानी, लिपुलेक र लिम्पियाधुरा क्षेत्रसँग सम्बन्धित विवादले दुवै देशका जनताको भावना संवेदनशील बनाएको छ। यस्ता विषयले कहिलेकाहीँ सम्बन्धमा तनाव उत्पन्न गरे पनि मैले सधैँ विश्वास गरेको छु कि संवाद, आपसी सम्मान, ऐतिहासिक तथ्य, अन्तर्राष्ट्रिय कानुनी मान्यता तथा कूटनीतिक समझदारीका आधारमा यस्ता समस्या समाधान गर्न सकिन्छ। मित्र राष्ट्रहरूबीच मतभेद हुनु अस्वाभाविक होइन, तर मतभेदलाई वैमनस्यतामा रूपान्तरण हुन नदिनु नै परिपक्व कूटनीतिक सम्बन्धको परिचायक हो।

मलाई लाग्छ, नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय स्वाभिमान, सार्वभौमिकता र स्वतन्त्र निर्णय क्षमताको रक्षा गर्दै भारतसँग समानता र पारस्परिक सम्मानका आधारमा सम्बन्ध विस्तार गर्नुपर्छ। त्यस्तै भारतले पनि नेपालको संवेदनशीलता, राष्ट्रिय हित र स्वतन्त्र अस्तित्वलाई सम्मान गर्दै सहयोगको भावना अझ मजबुत बनाउनुपर्छ। सन्तुलित, सम्मानजनक र पारस्परिक हितमा आधारित सम्बन्ध नै दुवै देशका लागि दीर्घकालीन रूपमा लाभदायक हुनेछ। वर्तमान विश्व तीव्र रूपमा परिवर्तन भइरहेको छ। जलवायु परिवर्तन, ऊर्जा सुरक्षा, खाद्य सुरक्षा, विपद् व्यवस्थापन, सूचना प्रविधि, पर्यटन, शिक्षा तथा क्षेत्रीय विकासजस्ता नयाँ चुनौती र अवसरहरूका बीच नेपाल र भारतले सहकार्यका नयाँ आयामहरू खोज्नुपर्ने आवश्यकता मैले महसुस गरेको छु। विशेष गरी जलविद्युत्, हरित ऊर्जा, डिजिटल प्रविधि, सीमा व्यवस्थापन, पर्यटन प्रवद्र्धन तथा सांस्कृतिक संरक्षणका क्षेत्रमा संयुक्त प्रयासले दुवै देशलाई अझ समृद्ध बनाउन सक्छ। मलाई विश्वास छ कि नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध सरकार–सरकारबीचको सम्बन्धभन्दा धेरै माथि जनताबीचको सम्बन्ध हो। जब जनताबीच विश्वास, सम्मान र आत्मीयता कायम रहन्छ, तब राजनीतिक उतारचढावले पनि सम्बन्धलाई स्थायी रूपमा कमजोर बनाउन सक्दैन। यही जनस्तरको आत्मीय सम्बन्ध नै नेपाल–भारत सम्बन्धको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो भन्ने मेरो दृढ विश्वास छ।
अन्त्यमा, नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध हजारौँ वर्षदेखि इतिहास, संस्कृति, धर्म, भाषा, अर्थतन्त्र, शिक्षा, स्वास्थ्य, व्यापार र मानवीय सम्बन्धले जोडिएको अमूल्य सम्पदा हो भन्ने निष्कर्षमा म पुग्छु। यस सम्बन्धमा केही चुनौतीहरू अवश्य छन्, तर ती चुनौतीहरूभन्दा धेरै ठूलो हाम्रो साझा इतिहास, साझा संस्कृति र साझा भविष्य हो। संवाद, विश्वास, समानता, पारस्परिक सम्मान र सहयोगको भावनालाई आत्मसात् गर्दै दुवै देश अघि बढेमा केवल नेपाल र भारत मात्र होइन, सम्पूर्ण दक्षिण एसियाको शान्ति, स्थिरता र समृद्धिमा पनि उल्लेखनीय योगदान पुग्नेछ भन्ने कुरामा म पूर्ण रूपमा विश्वस्त छु। मेरो मनको गहिराइबाट एउटै कामना व्यक्त गर्न चाहन्छु—नेपाल र भारतबीचको मित्रता सधैँ सन्तुलित, सम्मानजनक, विश्वासपूर्ण, प्रगतिशील र दिगो बनिरहोस्। दुवै देशका जनताले एकअर्काको सुख–दुःखमा साथ दिँदै साझा विकास, शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व र मानवीय मूल्यको संरक्षणमा निरन्तर सहकार्य गरून्। यही सम्बन्धको उज्यालो भविष्यप्रति आशावादी हुन सकिन्छ ।