सम्पादकीयः एआई युगको नयाँ चुनौती

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) आधुनिक विज्ञान र प्रविधिको एक महत्वपूर्ण उपलब्धि हो । यसले मानव जीवनलाई सहज, छिटो र प्रभावकारी बनाउने दिशामा उल्लेखनीय योगदान पु¥याएको छ । शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार, बैंकिङ, कृषि तथा औद्योगिक क्षेत्रसम्म एआईको प्रयोग बढ्दो क्रममा छ । तर, कुनै पनि प्रविधिजस्तै यसको सकारात्मक पक्षसँगै नकारात्मक प्रयोगको जोखिम पनि उत्तिकै बढेको छ । पछिल्लो समय एआईको दुरुपयोग विश्वव्यापी चिन्ताको विषय बनेको छ भने नेपाल पनि यसबाट अछुतो छैन । एआईको सबैभन्दा ठूलो चुनौती गलत सूचना र भ्रमपूर्ण सामग्रीको उत्पादन हो । अहिले एआईको सहायताले नक्कली तस्बिर, भिडिओ र अडिओ तयार गर्न सकिन्छ, जसलाई ‘डीपफेक’ प्रविधि भनिन्छ । यसमार्फत सार्वजनिक व्यक्तित्व, राजनीतिक नेता वा सामान्य नागरिकको आवाज र अनुहार प्रयोग गरेर झुटा सामग्री निर्माण गरिन्छ । यस्ता सामग्री सामाजिक सञ्जालमा तीव्र गतिमा फैलिने भएकाले समाजमा भ्रम सिर्जना हुने, व्यक्तिको प्रतिष्ठामाथि आघात पुग्ने तथा सामाजिक सद्भावमा समेत असर पर्ने खतरा बढेको छ । एआईको अर्को गम्भीर दुरुपयोग साइबर अपराधसँग जोडिएको छ । विभिन्न प्रकारका ठगी, फिसिङ, नक्कली सन्देश तथा वित्तीय अपराधमा एआईको प्रयोग हुन थालेको छ ।

एआईद्वारा तयार गरिएका सन्देश वा आवाज यति वास्तविक देखिन्छन् कि सामान्य मानिसले सत्य र असत्य छुट्याउन कठिन हुन्छ । यसले व्यक्तिगत गोपनीयता, आर्थिक सुरक्षा तथा डिजिटल सुरक्षामाथि नयाँ चुनौती थपेको छ । शिक्षा क्षेत्रमा पनि एआईको दुरुपयोगबारे बहस बढिरहेको छ । अध्ययन र अनुसन्धानलाई सहयोग पु¥याउने उद्देश्यले विकसित गरिएका एआई उपकरणहरू कतिपय अवस्थामा नक्कल गर्ने माध्यमका रूपमा प्रयोग भइरहेका छन् । विद्यार्थीले आफ्नो मौलिक सोच र सिर्जनशीलता विकास गर्नुको सट्टा तयार सामग्रीमा निर्भर हुने प्रवृत्ति बढ्न थालेको छ । यसले शिक्षाको गुणस्तर तथा अनुसन्धानको विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठाउने खतरा पैदा गरेको छ । राजनीतिक क्षेत्रमा एआईको दुरुपयोग अझ संवेदनशील विषय हो । चुनावका बेला मतदातालाई भ्रमित पार्ने सामग्री उत्पादन, राजनीतिक प्रचारप्रसारमा झुटा सूचना फैलाउने तथा जनमत प्रभावित गर्ने कार्यमा एआई प्रयोग हुन थालेको छ । लोकतान्त्रिक प्रणालीको आधार नै सही सूचना र सूचित निर्णय भएकाले यस्ता गतिविधिले लोकतन्त्रको स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष असर पु¥याउन सक्छ । यद्यपि समस्या एआईमा होइन, यसको प्रयोग गर्ने मानवीय प्रवृत्तिमा छ । कुनै पनि प्रविधि स्वयं राम्रो वा नराम्रो हुँदैन । त्यसको प्रभाव प्रयोगकर्ताको उद्देश्य र जिम्मेवारीमा निर्भर हुन्छ ।

त्यसैले एआईलाई पूर्ण रूपमा रोक्नेभन्दा यसको जिम्मेवार, नैतिक र सुरक्षित प्रयोग सुनिश्चित गर्नु आजको आवश्यकता हो । नेपालमा एआईको प्रयोग बढ्दै गए पनि यसको नियमन, कानुनी व्यवस्था र जनचेतनाको पक्ष अझै पर्याप्त छैन । सरकार, निजी क्षेत्र, शैक्षिक संस्था र सञ्चारमाध्यमले संयुक्त रूपमा एआई साक्षरता अभियान सञ्चालन गर्न आवश्यक छ । नागरिकलाई डीपफेक, साइबर ठगी तथा गलत सूचना पहिचान गर्ने सीप प्रदान गरिनुपर्छ । साथै, एआईको दुरुपयोग गर्नेलाई कानुनी दायरामा ल्याउने स्पष्ट नीति र प्रभावकारी कार्यान्वयन पनि उत्तिकै जरुरी छ । प्रविधिको विकासलाई रोक्न सकिँदैन, न त रोक्नु उचित हुन्छ । तर त्यसको दुरुपयोग नियन्त्रण गर्न सकिन्छ । एआईले मानव जीवनलाई अझ समृद्ध र सहज बनाउने अपार सम्भावना बोकेको छ । त्यस सम्भावनालाई सुरक्षित राख्न यसको जिम्मेवार प्रयोग, प्रभावकारी नियमन र उच्च डिजिटल सचेतना अपरिहार्य छ । अन्यथा, मानव कल्याणका लागि विकसित गरिएको यही प्रविधि समाजमा अविश्वास, भ्रम र असुरक्षाको कारण बन्न सक्ने जोखिमलाई नकार्न सकिँदैन । एआईको युगमा अवसरको अधिकतम उपयोग र दुरुपयोगको न्यूनतम नियन्त्रणबीचको सन्तुलन कायम गर्नु नै आजको प्रमुख चुनौती हो ।