वैश्विक शक्ति सन्तुलन र भेनेजुएला प्रश्न

डा. डक्टप्रसाद धिताल

२१औँ शताब्दीको विश्व राजनीति औपचारिक रूपमा ‘बहुध्रुवीय’ बन्दै गएको दाबी गरिए पनि व्यवहारमा शक्ति असमानताको पुरानो संरचना अझै बलियो देखिन्छ । भेनेजुएलामाथि अमेरिकी दबाब, आर्थिक प्रतिबन्ध र सरकार परिवर्तनको संकेत दिने गतिविधिहरू र त्यसमाथि शक्तिशाली राष्ट्र रुस र चीनको अपेक्षाकृत मौन प्रतिक्रिया—यी सबैले आजको अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थाको क्रूर यथार्थलाई नाङ्गो पार्छन् । यो कुनै एउटा देशको मात्र कथा होइन, यो कमजोर राष्ट्रहरूका साझा नियतिको संकेत हो । भेनेजुएलाको सवाल उठ्दा एउटा गहिरो प्रश्न अनिवार्य रूपमा जन्मिन्छ—के आजको विश्व व्यवस्थामा कमजोर देशको सार्वभौमिकता केवल कागजमा सीमित भइसकेको छ ? यदि शक्तिशाली राष्ट्रले चाहेको बेला दबाब, प्रतिबन्ध र हस्तक्षेप गर्न पाउँछन् भने अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र नैतिकताको अर्थ के रहन्छ ? भेनेजुएला विश्वकै सबैभन्दा ठूलो तेल भण्डारमध्ये एक भएको देश हो । तर यही संशाधन नै उसका लागि वरदानभन्दा बढी अभिशाप बनेको छ । इतिहासले बारम्बार देखाएको छ—जहाँ संशाधन छ, त्यहाँ शक्ति पुग्छ । अमेरिकाले भेनेजुएलामाथि लगाएका प्रतिबन्धहरू ‘लोकतन्त्र’ र ‘मानवअधिकार’को भाषामा व्याख्या गरिए पनि यसको गहिरो तहमा ऊर्जा सुरक्षा, प्रभाव क्षेत्र र भू–राजनीतिक नियन्त्रणको प्रश्न गाँसिएको छ । प्रतिबन्धको प्रत्यक्ष मार सरकारभन्दा बढी आम नागरिकमाथि पर्छ—औषधिको अभाव, खाद्यान्न संकट, मुद्रास्फीति र व्यापक पलायन त्यसका ज्वलन्त उदाहरण हुन् ।

यही सन्दर्भमा रुस र चीनको मौनता झनै अर्थपूर्ण बन्छ । धेरैले सोध्छन्, अमेरिकी प्रभुत्वको विरोध गर्ने यी शक्तिशाली राष्ट्रहरू किन भेनेजुएलाको पक्षमा खुलेर उभिएनन् ? यसको उत्तर भावनामा होइन, कठोर रणनीतिक गणनामा छ । अन्तर्राष्ट्रिय राजनीति नैतिकताले होइन, स्वार्थले निर्देशित हुन्छ । रुसका लागि युक्रेन केवल एउटा छिमेकी देश होइन, त्यो नाटो विस्तार रोक्ने अन्तिम किल्ला हो । चीनका लागि ताइवान राष्ट्रिय एकताको अधुरो अध्याय हो । यी राष्ट्रहरू आफ्ना ‘रेड लाइन’ केन्द्रमा राखेर मात्र विश्वलाई हेर्छन् । भेनेजुएला उनीहरूको प्राथमिक युद्धक्षेत्र होइन । यस मौनतालाई कमजोरी ठान्नु भ्रम हुनेछ । यो मौनता रणनीतिक प्रतीक्षा हो । खुला टकरावको सट्टा दीर्घकालीन शक्ति निर्माण—आर्थिक संरचना, वैकल्पिक वित्तीय प्रणाली र कूटनीतिक प्रभाव विस्तार—रुस र चीनको रोजाइ हो । युक्रेन युद्धपछि रुसले भोगेको प्रतिबन्धको भार र चीन–अमेरिका आर्थिक अन्तरनिर्भरता हेर्दा भेनेजुएलाका लागि सीधा भिडन्त उनीहरूका लागि महँगो सौदा हुन सक्छ । यस सम्पूर्ण परिदृश्यमा सबैभन्दा पीडित भने कमजोर राष्ट्रहरू नै हुन्छन् । इतिहास साक्षी छ—इराक, लिबिया, सिरिया, अफगानिस्तानदेखि भेनेजुएलासम्म हस्तक्षेपको मूल्य सधैँ जनताले चुकाएका छन् । शासन परिवर्तनका नाराबीच राज्य संरचना ध्वस्त हुन्छ, समाज विघटन हुन्छ र पुस्तौँसम्म निको नहुने घाउ बाँकी रहन्छ । कमजोर राष्ट्रहरूले स्वतन्त्र नीति निर्माण गर्ने क्षमता गुमाउँछन्, ऋण र सहायता सर्तसहित आउँछ र सार्वभौमिकता क्रमशः सम्झौतामा बदलिन्छ ।

रुस–युक्रेन युद्ध र चीन–ताइवान तनावले भेनेजुएलाको प्रश्नलाई अझ स्पष्ट बनाइदिन्छ । युक्रेनमा महाशक्तिहरूले आफ्नो शक्ति प्रदर्शन गरे, तर युद्धभूमि बनेको देशले अपूरणीय क्षति बेहो¥यो । ताइवानमा चीन धैर्यपूर्वक समय कुर्दैछ—खुला युद्धभन्दा मनोवैज्ञानिक, आर्थिक र कूटनीतिक दबाबलाई प्राथमिकता दिँदै । यही धैर्य र गणना भेनेजुएलाको सन्दर्भमा पनि देखिन्छ । आजको विश्व व्यवस्थालाई बहुध्रुवीय भनिए पनि प्रश्न उठ्छ—के यो साँच्चै न्यायपूर्ण बहुध्रुवीयता हो, कि केवल प्रभुत्वको केन्द्र सर्दैछ ? द्यच्क्ष्ऋक्, नयाँ विकास बैंक र वैकल्पिक भुक्तानी प्रणालीहरू पश्चिमकेन्द्रित संरचनाको विकल्प खोज्ने प्रयास हुन् । तर यी संरचनाले कमजोर राष्ट्रको आवाज कति सुन्छन् भन्ने प्रश्न अझै खुलै छ ।
यस अवस्थाबाट साना र कमजोर देशका लागि पाठ कठोर तर यथार्थपरक छ । कुनै एक शक्तिमा अन्धो भरोसा खतरनाक हुन्छ । बहुपक्षीय कूटनीति, क्षेत्रीय सहकार्य, आन्तरिक राजनीतिक एकता र आत्मनिर्भरता नै दीर्घकालीन सुरक्षा कवच हुन् । बाह्य उद्धारको आशामा सार्वभौमिकता साट्नु अन्ततः महँगो पर्छ । भेनेजुएलामाथिको अमेरिकी हस्तक्षेप र रुस–चीनको मौनताले एउटा स्पष्ट सन्देश दिन्छ—आजको विश्वमा नियमभन्दा शक्ति बलियो छ । मौनता सधैँ समर्थन वा विरोध हुँदैन; कहिलेकाहीँ यो आँधीअघि देखिने सन्नाटा पनि हुन सक्छ । यदि विश्वले साँच्चै न्यायपूर्ण व्यवस्था चाहन्छ भने, कमजोर राष्ट्रलाई प्रयोगशाला बनाउने परम्परा अन्त्य गर्नैपर्छ । नत्र इतिहासले बारम्बार सोधिरहनेछ—आज भेनेजुएला, भोलि को ?

आजको विश्व राजनीति एउटा विचित्र विरोधाभासमा बाँचिरहेको छ । भाषणमा लोकतन्त्र, मानवअधिकार र नियममा आधारित अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्था दोहो¥याइन्छ, तर व्यवहारमा शक्ति, स्वार्थ र अवसरवाद नै निर्णायक बन्छन् । भेनेजुएलामाथि अमेरिकी हस्तक्षेप—प्रत्यक्ष सैन्य आक्रमणभन्दा बढी आर्थिक नाकाबन्दी, कूटनीतिक अलगाव र आन्तरिक अस्थिरता उत्पन्न गर्ने रणनीतिमार्फत—यस विरोधाभासको ज्वलन्त उदाहरण हो । अझ गम्भीर प्रश्न भनेको, यस्तो अवस्थामा आफूलाई ‘वैकल्पिक शक्ति केन्द्र’का रूपमा प्रस्तुत गर्ने रुस र चीन किन निर्णायक रूपमा अगाडि आएनन् भन्ने हो । यो मौनता आकस्मिक होइन, न नै नैतिक असमर्थताको परिणाम हो । यो मौनता आजको विश्व व्यवस्थाको कठोर यथार्थको उपज हो, जहाँ हरेक शक्ति आफ्नो घेराभित्रको युद्ध रोज्छ र बाहिरको पीडालाई गणनामा तौलिन्छ । भेनेजुएला यस अर्थमा केवल एउटा देश होइन—यो कमजोर राष्ट्रहरूको सामूहिक नियतिको प्रतीक हो । भेनेजुएलाको संकट बुझ्न त्यहाँको आन्तरिक राजनीति मात्र पर्याप्त हुँदैन । यसको जर्रा शीतयुद्धपछिको एकध्रुवीय विश्व व्यवस्थामा गाडिएको छ । सोभियत संघ पतनपछि अमेरिका स्वयंलाई इतिहासको अन्तिम निर्णायक ठान्न थाल्यो । ‘इतिहासको अन्त्य’को सिद्धान्तले बजार, लोकतन्त्र र उदारवादलाई सार्वभौमिक सत्यका रूपमा प्रस्तुत ग¥यो । तर यो सार्वभौमिकता व्यवहारमा चयनात्मक बन्यो—जहाँ स्वार्थ थियो, त्यहाँ हस्तक्षेप भयो, जहाँ थिएन, त्यहाँ मौनता ।

तेल राजनीति यस कथाको केन्द्रमा छ । भेनेजुएलाको तेल केवल इन्धन होइन, त्यो शक्ति हो । शक्ति भनेको नियन्त्रण हो—मूल्य, आपूर्ति र प्रभावको । जब कुनै देशले आफ्नो संशाधनमाथि स्वायत्त नीति अपनाउँछ र त्यो नीति प्रभुत्वशाली शक्तिको हितविपरीत जान्छ, तब त्यो देश ‘समस्या’ बन्छ । भेनेजुएला त्यही समस्याको नाम हो । आर्थिक प्रतिबन्धलाई आधुनिक युगको ‘सभ्य हतियार’ भनिन्छ । यो बमजस्तो देखिँदैन, तर यसको प्रभाव दीर्घकालीन र गहिरो हुन्छ । प्रतिबन्धले सरकारलाई भन्दा समाजलाई कमजोर बनाउँछ । औषधि, शिक्षा, रोजगारी र भविष्य सबै अनिश्चित बन्छन् । यस्तो अवस्थामा प्रश्न उठ्छ—के सामूहिक दण्ड नैतिक हुन सक्छ ? यदि एउटा शासनको विरोधमा सम्पूर्ण जनता दण्डित हुन्छ भने त्यो न्याय हो कि शक्ति प्रदर्शन ? यहाँ रुस र चीनको भूमिकालाई बुझ्न युक्रेन र ताइवान अपरिहार्य सन्दर्भ हुन् । रुसले युक्रेनमा स्पष्ट सन्देश दियो—केही भू–राजनीतिक सीमाहरू पार गर्न दिइँदैन । त्यसको मूल्य उसले चुकाइरहेको छ—प्रतिबन्ध, आर्थिक दबाब र अन्तर्राष्ट्रिय अलगाव । चीनले यो दृश्य ध्यानपूर्वक हेरिरहेको छ । ताइवान उसका लागि केवल भौगोलिक प्रश्न होइन, ऐतिहासिक स्मृति र राष्ट्रिय पहिचानको प्रश्न हो । त्यसैले चीन हतार गर्दैन । ऊ समयलाई आफ्नो पक्षमा पार्न चाहन्छ । यही रणनीतिक धैर्य भेनेजुएलामा पनि देखिन्छ । रुस र चीनले कूटनीतिक समर्थन जनाए, आर्थिक सम्झौता गरे, तर निर्णायक टकरावबाट टाढा रहे । यसको अर्थ उनीहरूले भेनेजुएलालाई महत्व दिएनन् भन्ने होइन; यसको अर्थ उनीहरूले विश्वलाई दीर्घकालीन शतरञ्जको बोर्डका रूपमा हेरेका छन् भन्ने हो ।

तर यस शतरञ्जमा मोहरा भने सधैँ कमजोर राष्ट्र नै बन्छ । इतिहास हेर्दा यो नयाँ कुरा होइन । इराकमा शासन परिवर्तन भयो, तर राज्य संरचना ध्वस्त भयो । लिबियामा तानाशाह हट्यो, तर राष्ट्र विघटन भयो । अफगानिस्तानमा दुई दशकको युद्धपछि सत्ता फेरि उहीँ फर्कियो, तर समाज थकित र क्षतविक्षत बन्यो । यी सबै उदाहरणले एउटै प्रश्न सोध्छन्—के बाह्य हस्तक्षेपले कहिल्यै स्थायित्व दिएको छ ? कमजोर राष्ट्रको सबैभन्दा ठूलो समस्या बाह्य मात्र होइन, आन्तरिक पनि हुन्छ । विभाजित समाज, कमजोर संस्था र आयातित वैधताले राज्यलाई झनै कमजोर बनाउँछ । जब बाह्यशक्ति प्रवेश गर्छ, उसले विभाजनलाई उपयोग गर्छ । त्यसैले सार्वभौमिकताको रक्षा केवल सीमामा हुँदैन; त्यो संस्थागत बल, सामाजिक एकता र वैचारिक आत्मविश्वासमा हुन्छ । आज बहुध्रुवीय विश्वको चर्चा व्यापक छ । तर बहुध्रुवीयता आफैँमा न्यायको प्रत्याभूति होइन । यदि हरेक ध्रुवले आफ्नै सानो प्रभुत्व निर्माण गर्छ भने कमजोर राष्ट्रको अवस्था बदलिँदैन । केवल मालिक फेरिन्छ । त्यसैले प्रश्न बहुध्रुवीयता होइन, नियमको समानता हो । नेपालजस्ता साना राष्ट्रका लागि भेनेजुएलाको पाठ गहिरो छ । भौगोलिक सानो हुनु कमजोरी होइन; रणनीतिक भ्रम कमजोरी हो । कुनै एक शक्तिको छायाँमा सुरक्षित हुने सोच दीर्घकालीन रूपमा खतरनाक हुन्छ । सन्तुलित कूटनीति, आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र र आन्तरिक लोकतान्त्रिक वैधता नै सानो देशको वास्तविक सुरक्षा हुन् । अन्ततः भेनेजुएलामाथिको हस्तक्षेप र त्यसप्रतिको मौनताले विश्वलाई ऐना देखाउँछ । यो ऐनामा देखिने अनुहार सुन्दर छैन । शक्ति नै अन्तिम सत्य बनेको छ । तर इतिहासले देखाएको छ—शक्ति स्थायी हुँदैन । स्थायी हुन्छ त केवल त्यसले छोडेको घाउ । यदि आजको विश्वले कमजोर राष्ट्रको पीडाबाट पाठ सिकेन भने, भेनेजुएला कुनै अन्त्य होइन, केवल चेतावनी हो । इतिहासले सधैँ सोधिरहन्छ—तिमीले शक्ति रोज्यौ कि न्याय ? र त्यो प्रश्नको उत्तरले नै भविष्य लेखिन्छ ।