गोरखापत्रसँगको तीन वर्षे यात्रा

गजेन्द्र गुरुङ

जीवनमा केही यात्राले गन्तव्यमा पु¥याउँछन्, केहीले नयाँ बाटो देखाउँछन् । केही सम्बन्ध समयसँगै औपचारिकतामा सीमित हुन्छन्, तर तिनले दिएका अनुभव, सिकाइ र सम्झना जीवनभर साथमा रहन्छन् । गोरखापत्र संस्थानसँगको मेरो तीन वर्ष तीन महिनाको व्यावसायिक यात्रा यस्तै एउटा यात्रा हो, जसले मलाई काम गर्ने अवसर मात्र दिएन, पत्रकारितालाई अझ नजिकबाट बुझ्ने र आफ्नै लेखनलाई परिष्कृत गर्ने अवसरसमेत प्रदान ग¥यो । आज औपचारिक रूपमा गोरखापत्र संस्थानसँगको मेरो व्यावसायिक सम्बन्ध टुङ्गिएको छ । तर, यहाँ बिताएका दिन, सिकेका पाठ र प्राप्त अनुभवलाई एउटा औपचारिक बिदाइसँगै समाप्त भएको मान्न सकिँदैन । किनकि कुनै संस्थासँग जोडिएर बिताएको समयको वास्तविक मूल्य त्यस अवधिमा कति काम गरियो भन्नेमा मात्र हुँदैन, त्यसबाट आफूले के सिकियो, आफ्नो सोच र क्षमतामा कस्तो परिवर्तन आयो तथा आगामी यात्राका लागि कस्तो आधार तयार भयो भन्नेमा पनि हुन्छ । यस अर्थमा गोरखापत्रसँगको मेरो यात्रा व्यावसायिक जीवनको महत्वपूर्ण अध्याय बनेको छ । पत्रकारितामा निरन्तर सक्रिय रहँदै आएको मेरा लागि पनि नयाँ संस्थामा काम गर्नु नयाँ अनुभव हासिल गर्नु थियो । प्रत्येक संस्थाको आफ्नै कार्यसंस्कृति, सम्पादन पद्धति, भाषिक मानक र काम गर्ने शैली हुन्छ । ती कुरालाई बुझ्नु, आत्मसात् गर्नु र आफ्नो कार्यशैलीलाई त्यसअनुसार परिष्कृत गर्नु आफैँमा सिकाइको प्रक्रिया हो । गोरखापत्र संस्थानसँगको आबद्धताले मलाई यही प्रक्रियाबाट अघि बढ्ने अवसर दियो ।

समाचार लेखनदेखि सामाजिक मुद्दाको उठानसम्म

विगत तीन वर्ष तीन महिनाको अवधिमा गोरखापत्र संस्थानद्वारा प्रकाशित गोरखापत्र दैनिक, गोरखापत्र अनलाइन र द राइजिङ नेपालमा रहेर समाचार लेख्ने अवसर पाएँ । यस अवधिमा विभिन्न विषय र घटनामा आधारित समाचार लेखिए । स्थानीय तहमा देखिएका समस्या, नागरिकले भोग्नुपरेका कठिनाइ र सार्वजनिक सरोकारका विषयलाई समाचारमार्फत उठाउने प्रयास गरियो । समाचार लेखनलाई घटनाको विवरणमा मात्र सीमित नराखी त्यससँग जोडिएका सामाजिक मुद्दा र नागरिकका सवाललाई प्राथमिकता दिने प्रयत्न पनि रह्यो । पत्रकारिताको उद्देश्य सूचना प्रवाह गर्नु मात्र होइन, समाजमा रहेका समस्या र सवाललाई सार्वजनिक बहसमा ल्याउनु पनि हो । यही बुझाइका साथ विभिन्न सामाजिक मुद्दालाई समाचारका माध्यमबाट उठाउने प्रयास गरेँ । कतिपय विषयले समाचारमा स्थान पाए होलान्, कतिपयले सम्बन्धित निकायको ध्यानाकर्षण गराउने अवसर पनि पाए होलान् । तर, सबै मुद्दा उठाउन सकियो भन्ने लाग्दैन । कतिपय विषय छुटे होलान्, कतिपय समस्या अपेक्षित रूपमा उजागर गर्न सकिएन होला । पत्रकारका रूपमा आफ्ना प्रयासको समीक्षा गर्दा यो यथार्थलाई पनि स्वीकार गर्नुपर्छ । समाजमा समस्या र सवालको कमी छैन । नागरिकका आवाज, सार्वजनिक सेवा प्रवाहमा देखिएका कमजोरी, विकास निर्माणका चुनौती र आममानिसको दैनिकीसँग जोडिएका अनेक विषय समाचारका सम्भावित क्षेत्र हुन् । तीमध्ये कुन विषयलाई प्राथमिकता दिने, कसरी तथ्य जुटाउने र कसरी प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गर्ने भन्ने कुरा पत्रकारका लागि सधैँ चुनौतीपूर्ण हुन्छ । सीमित समय र उपलब्ध स्रोतसाधनका बीच सबै विषय समेट्न सम्भव नहुन सक्छ । तथापि, छुटेका विषयप्रतिको आत्मसमीक्षा नै आगामी दिनमा अझ जिम्मेवार र प्रभावकारी पत्रकारिता गर्ने प्रेरणा बन्न सक्छ । समाचारको एउटा पाटो लेखेर सकिए पनि त्यसले उठाएको सवालको महत्व त्यतिमै समाप्त हुँदैन । कुनै समस्यालाई सार्वजनिक रूपमा उठाउनु पहिलो चरण हो भने त्यसको समाधानका लागि सम्बन्धित निकायको ध्यानाकर्षण हुनु र आवश्यक सुधारको प्रक्रिया अघि बढ्नु अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो । यही कारण पत्रकारितामा विषयको छनोट, तथ्यको विश्वसनीयता र प्रस्तुतिको प्रभावकारितालाई सधैँ महत्व दिनुपर्छ भन्ने अनुभूति यो यात्रामा थप बलियो भयो ।

भाषाको अनुशासन र लेखनको परिष्कार

गोरखापत्रसँगको यात्रामा मैले सबैभन्दा बढी महत्व दिएको सिकाइमध्ये भाषा, शुद्धाशुद्धी र लेखनशैली प्रमुख छन् । पत्रकारितामा तथ्यको शुद्धता जति महत्वपूर्ण हुन्छ, भाषाको शुद्धता पनि त्यति नै महत्वपूर्ण हुन्छ । तथ्य सही भए पनि त्यसलाई प्रस्तुत गर्ने भाषा अस्पष्ट छ भने पाठकसम्म सही सन्देश पुग्न सक्दैन । त्यसैले पत्रकारका लागि भाषा अभिव्यक्तिको माध्यम मात्र होइन, जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने आधार पनि हो । नेपाली भाषामा समाचार लेख्दा शब्दको छनोट, वाक्य संरचना, व्याकरण, विरामचिह्न र विषयको प्रस्तुतिमा सन्तुलन आवश्यक हुन्छ । कतिपय अवस्थामा एउटा अनुपयुक्त शब्दले समाचारको आशय नै बदल्न सक्छ । लामो वाक्यले पाठकलाई अलमल्याउन सक्छ भने अनावश्यक शब्दले मूल विषयलाई कमजोर बनाउन सक्छ । एउटै कुरा पटकपटक दोहो¥याउँदा सामग्रीको प्रभाव घट्छ । त्यसैले लेखनलाई सरल, स्पष्ट, स्वाभाविक र प्रभावकारी बनाउनु पत्रकारिताको निरन्तर अभ्यास हो । यस अवधिमा मैले भाषा र शुद्धाशुद्धीप्रति अझ सचेत हुन सिकेँ । आफूले लेखेका सामग्रीमा देखिने कमजोरीलाई सामान्य त्रुटिका रूपमा मात्र नलिई सुधारको अवसरका रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण विकास भयो । लेखनमा आफूलाई पूर्ण ठान्नु हुँदैन भन्ने बोध पनि बलियो भयो । किनकि भाषा निरन्तर सिकिरहनुपर्ने विषय हो । जति लेखे पनि सिक्न बाँकी रहन्छ, जति अनुभव हासिल गरे पनि सुधार गर्नुपर्ने पक्ष भेटिइरहन्छन् । लेखनको परिष्कार एकै दिनमा सम्भव हुँदैन । यसका लागि अभ्यास, धैर्य, आत्मसमीक्षा र सिक्न तयार रहने मन चाहिन्छ । गोरखापत्रसँगको यो अवधिले मलाई यही प्रक्रियाको महत्व थप बुझायो । आज आफूले लेखेका सामग्रीलाई हेर्ने दृष्टिकोण र तिनलाई परिमार्जन गर्ने अभ्यासमा यो अवधिबाट प्राप्त सिकाइको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको महसुस गर्छु ।

समाचार लेख्नु र समाचार बुझ्नु फरक कुरा

पत्रकारितामा लामो समय काम गर्दै जाँदा समाचार लेख्ने सीप विकसित हुन्छ । तर, समाचारको मूल विषय पहिचान गर्नु, त्यसको सार्वजनिक महत्व बुझ्नु र पाठकका लागि आवश्यक पक्षलाई प्राथमिकता दिनु अझ महत्वपूर्ण कुरा हो । कुनै घटनाको विवरण प्रस्तुत गर्नु र त्यस घटनाले समाजमा पार्ने प्रभावलाई स्पष्ट पार्नु एउटै कुरा होइन । समाचारमा के भयो भन्ने प्रश्नको उत्तर आवश्यक हुन्छ । तर, त्यससँगै किन भयो, त्यसको प्रभाव कसलाई पर्छ र पाठकले त्यसबाट के बुझ्नुपर्छ भन्ने पक्ष पनि महत्वपूर्ण हुन्छ । समाचारको वास्तविक मूल्य केवल घटनाको विवरणमा होइन, त्यसले पाठकलाई दिने सूचना र बुझाइमा पनि निहित हुन्छ । गोरखापत्रका विभिन्न प्रकाशनमा काम गर्दा सामग्रीको विषयवस्तु, प्रस्तुति र भाषिक स्पष्टताबारे सोच्ने अवसर पाएँ । पाठकलाई अनावश्यक विवरणको बोझ नदिई आवश्यक सूचना दिनु, विषयको महत्वअनुसार सामग्रीको संरचना तयार गर्नु र समाचारको मूल भावलाई स्पष्ट राख्नु लेखनका महत्वपूर्ण पक्ष हुन् । समाचारमा तथ्यको प्राथमिकता निर्धारण गर्नु र प्रस्तुतिलाई सन्तुलित बनाउनु पनि पत्रकारको जिम्मेवारी हो । समाचार लेखन व्यक्तिगत अभ्यास भए पनि स्तरीय पत्रकारिता सामूहिक प्रयासको परिणाम हो । संवाददाता, सम्पादक र डेस्कमा कार्यरत सहकर्मीबीचको सहकार्यले नै सामग्रीलाई पूर्णता दिन्छ । आफूले तयार पारेको समाचारलाई अझ राम्रो बनाउन सुझाव दिने र कमजोरी सुधार्न सहयोग गर्ने सहकर्मीको योगदानलाई बिर्सन सकिँदैन ।
गोरखापत्रको डेस्कमा रहेर काम गर्ने अग्रज तथा सहकर्मीबाट प्राप्त सुझाव, सहयोग र सहकार्यले मेरो लेखनलाई परिष्कृत गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । कामका क्रममा भएका छलफल, सम्पादनका क्रममा गरिएका सुधार र भाषासम्बन्धी सुझाव मेरा लागि सिकाइका अवसर बने । कतिपय कुरा प्रत्यक्ष रूपमा सिकिए, कतिपय कुरा काम गर्दै जाँदा आफैँले बुझ्ने अवसर पाएँ । व्यावसायिक यात्रामा यस्ता अनुभवको महत्व ठूलो हुन्छ । त्यसैले गोरखापत्रको डेस्कमा रहेर काम गर्ने सम्पूर्ण अग्रज तथा सहकर्मीप्रति विशेष आभार व्यक्त गर्न चाहन्छु । उहाँहरूबाट प्राप्त साथ, सहयोग र मार्गदर्शन मेरा लागि सधैँ स्मरणीय रहनेछन् । समाचारलाई अन्तिम रूप दिने क्रममा गरिने सम्पादन, भाषिक सुधार र सामग्रीको गुणस्तरप्रतिको सचेतनाले पत्रकारितामा सामूहिक प्रयासको महत्व बुझ्न थप सहयोग ग¥यो । यस यात्रामा प्रत्यक्ष वा परोक्ष रूपमा सिकाउने, सहयोग गर्ने र सहकार्य गर्ने सबैप्रति हार्दिक धन्यवाद ।

संस्थागत अनुभवको महत्व

एउटा संस्थामा काम गर्नु भनेको व्यक्तिगत जिम्मेवारी पूरा गर्नु मात्र होइन । त्यो संस्थाको कार्यसंस्कृति बुझ्नु, सामूहिक प्रयासको महत्व आत्मसात् गर्नु र फरक अनुभव भएका व्यक्तिहरूसँग सहकार्य गर्न सिक्नु पनि हो । सञ्चारमाध्यमको काममा त यो पक्ष झन् महत्वपूर्ण हुन्छ, किनकि एउटा सामग्री पाठकसम्म पुग्नुअघि विभिन्न तहमा काम, समीक्षा र सम्पादनको प्रक्रिया पूरा हुन सक्छ । गोरखापत्र संस्थानसँगको आबद्धताले मलाई संस्थागत कार्यप्रक्रियाको महत्व बुझ्ने अवसर दियो । आफ्नो कामप्रति जिम्मेवार हुनु, समयको महत्व बुझ्नु, सामग्रीको गुणस्तरप्रति सचेत रहनु र कामलाई निरन्तर सुधार गर्ने प्रयास गर्नु व्यावसायिक जीवनका आधारभूत पक्ष हुन् । यी कुरा कुनै एउटा कार्यस्थलमा मात्र सीमित रहँदैनन् । जहाँ गए पनि साथमा रहने सीप र व्यवहार हुन् । संस्थानद्वारा प्रकाशित विभिन्न माध्यममा काम गर्न पाउनु मेरो अनुभवको महत्वपूर्ण पक्ष रह्यो । फरक माध्यमको प्रकृति र आवश्यकताअनुसार सामग्री प्रस्तुत गर्ने विषयले लेखनप्रतिको बुझाइलाई थप फराकिलो बनायो । एउटै विषयलाई प्रस्तुत गर्दा पनि माध्यम, पाठक र उद्देश्यअनुसार भाषाशैली तथा संरचनामा ध्यान दिनुपर्ने रहेछ भन्ने कुरा अनुभवबाट बुझ्न सकिन्छ । कुनै पनि संस्थाको वास्तविक योगदान त्यहाँ काम गर्ने व्यक्तिले तलब वा सुविधाका रूपमा प्राप्त गर्ने कुरामा मात्र सीमित हुँदैन । काम गर्ने क्रममा हासिल हुने ज्ञान, सीप, अनुशासन र आत्मविश्वास पनि संस्थाबाट प्राप्त हुने महत्वपूर्ण पूँजी हुन् ।गोरखापत्रसँगको मेरो यात्रालाई सम्झँदा यी पक्ष विशेष रूपमा स्मरणमा आउँछन् ।

सिकाइको ऋण र कृतज्ञता

व्यावसायिक जीवनमा अवसर पाउनु महत्वपूर्ण कुरा हो । तर, त्यो अवसरबाट सिक्न सक्नु र आफूलाई सुधार्न सक्नु अझ महत्वपूर्ण हुन्छ । अवसरले ढोका खोलिदिन्छ, तर त्यसबाट के हासिल गर्ने भन्ने कुरा व्यक्तिको लगन, व्यवहार र सिक्ने इच्छामा निर्भर हुन्छ । गोरखापत्र संस्थानसँग जोडिएर काम गर्ने अवसर पाउनु मेरा लागि गर्वको विषय हो । यहाँ बिताएको अवधिमा हासिल गरेका अनुभवलाई आफ्नो व्यावसायिक जीवनको महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा लिएको छु । भाषा, शुद्धाशुद्धी, लेखनशैली र कामप्रतिको जिम्मेवारीबोधमा प्राप्त सिकाइ आगामी दिनमा पनि उपयोगी रहनेछ ।
यस यात्रामा प्रत्यक्ष वा परोक्ष रूपमा सहयोग गर्ने सबैप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्न चाहन्छु । कुनै पनि सिकाइको पछाडि धेरै व्यक्तिको योगदान जोडिएको हुन्छ । कहिलेकाहीँ एउटा सुझाव, सानो सुधार वा कामप्रतिको दृष्टिकोणले पनि ठूलो पाठ सिकाउँछ । व्यावसायिक यात्रामा प्राप्त यस्ता अनुभवको मूल्य समय बित्दै जाँदा अझ स्पष्ट हुँदै जान्छ । मेरा लागि गोरखापत्र संस्थान एउटा कार्यस्थल मात्र रहेन । यो सिक्ने, आफ्नो कामलाई नजिकबाट नियाल्ने र आफूलाई थप परिष्कृत बनाउने अवसर प्राप्त भएको संस्था पनि रह्यो । यहाँबाट प्राप्त अनुभवलाई आफ्नो व्यक्तिगत उपलब्धिका रूपमा मात्र नभई आगामी व्यावसायिक यात्रामा निर्वाह गर्नुपर्ने जिम्मेवारीको आधारका रूपमा लिएको छु । कृतज्ञता व्यक्त गर्नु विगतको स्मरण मात्र होइन, आफूले पाएको अवसर र सहयोगको महत्व स्वीकार गर्नु पनि हो । त्यसैले गोरखापत्र संस्थानप्रति मेरो आभार कुनै औपचारिक धन्यवादमा मात्र सीमित छैन । यो अवधिमा प्राप्त ज्ञान र अनुभवप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने एउटा स्वाभाविक भावना हो ।

बिदाइ एउटा पूर्णविराम होइन

समय सधैँ एउटै गतिमा अघि बढ्दैन । जीवनका विभिन्न मोडमा नयाँ अवसर आउँछन्, जिम्मेवारी बदलिन्छन् र यात्राका दिशा फेरिन्छन् । कुनै ठाउँमा लामो समय बिताएपछि त्यहाँबाट अलग हुनु सहज नहुन सक्छ । विशेष गरी आफूले धेरै कुरा सिकेको संस्था छाड्दा बिताएका दिन र हासिल गरेका अनुभवको सम्झना स्वाभाविक रूपमा आउँछ । अबदेखि गोरखापत्र संस्थानसँगको मेरो औपचारिक व्यावसायिक सम्बन्ध टुङ्गिएको छ । यसलाई एउटा अध्यायको अन्त्यका रूपमा लिन सकिन्छ । तर, एउटा अध्यायको अन्त्य हुनु भनेको सम्पूर्ण यात्राको अन्त्य हुनु होइन । बरु, त्यस अध्यायबाट प्राप्त अनुभवलाई साथमा लिएर अर्को अध्याय सुरु गर्नु हो । हरेक यात्राले केही न केही सिकाउँछ । कतिपय सिकाइ तत्कालै बुझिन्छन् भने कतिपयको महत्व समय बितेपछि महसुस हुन्छ । गोरखापत्रसँगको तीन वर्ष तीन महिनाको यात्राले मलाई दिएको महत्वपूर्ण पाठ यही हो—सिकाइको प्रक्रिया कहिल्यै समाप्त हुँदैन । आफूले जानेको कुरामा सन्तुष्ट भएर बस्नुभन्दा नजानेको कुरा सिक्न तयार रहनु नै व्यावसायिक विकासको आधार हो । पत्रकारितामा भाषा, तथ्य र प्रस्तुतिको महत्व सधैँ रहन्छ । पाठकप्रतिको जिम्मेवारी पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । त्यसैले यो यात्राबाट प्राप्त सिकाइलाई आगामी दिनमा आफ्नो लेखन र काममा निरन्तर प्रयोग गर्ने प्रयास रहनेछ । संस्थासँगको औपचारिक सम्बन्ध समाप्त भए पनि त्यहाँबाट सिकेका कुरा व्यवहारमा उतार्नु नै त्यसप्रतिको वास्तविक सम्मान हुनेछ ।

अन्त्यमा

विगत तीन वर्ष तीन महिनाको यात्रालाई फर्केर हेर्दा समाचार लेखन, सामाजिक मुद्दाको उठान, भाषिक परिष्कार, संस्थागत अनुभव र सहकर्मीबाट प्राप्त सहयोगका अनेक पक्ष स्मरणमा आउँछन् । यस अवधिमा प्राप्त ज्ञान र अनुभवलाई आफ्नो व्यावसायिक जीवनको महत्वपूर्ण पूँजीका रूपमा लिएको छु । लेखनप्रतिको सचेतना, कामलाई परिष्कृत गर्ने अभ्यास र जिम्मेवारीबोधलाई आगामी यात्रामा पनि निरन्तरता दिनेछु । गोरखापत्र संस्थानले मलाई काम गर्ने अवसर मात्र दिएन, आफ्नो लेखनलाई थप निखार्ने र व्यावसायिक क्षमतालाई विस्तार गर्ने अवसरसमेत दियो । गोरखापत्र दैनिक, गोरखापत्र अनलाइन र द राइजिङ नेपालमा समाचार लेख्दै सार्वजनिक सरोकारका विषय उठाउने अवसर मेरा लागि महत्वपूर्ण अनुभव बने । यस क्रममा उठाउन सकिएका मुद्दाप्रति सन्तोष छ भने उठाउन नसकिएका विषयप्रति आत्मसमीक्षा र आगामी दिनमा अझ प्रभावकारी रूपमा काम गर्ने प्रेरणा पनि छ । यस यात्रामा साथ, सहयोग र मार्गदर्शन गर्ने गोरखापत्रको डेस्कमा कार्यरत सम्पूर्ण अग्रज तथा सहकर्मीप्रति विशेष धन्यवाद । तपाईँहरूबाट प्राप्त सुझाव र सिकाइ मेरो लेखन तथा व्यावसायिक जीवनमा सधैँ उपयोगी रहनेछन् । साथै, यो अवसर, विश्वास र अनुभवका लागि गोरखापत्र संस्थानप्रति हार्दिक आभार व्यक्त गर्दछु । आज औपचारिक रूपमा गोरखापत्रसँगको साइनो टुङ्गिएको छ । तर, यहाँबाट प्राप्त सिकाइ, अनुभव र आत्मीयता समाप्त भएका छैनन् । जीवनको यात्रामा केही ढोका बन्द हुन्छन्, केही नयाँ ढोका खुल्छन् । महत्वपूर्ण कुरा आफूले हिँडेको बाटोबाट के सिकियो र त्यो सिकाइलाई आगामी यात्रामा कसरी उपयोग गरियो भन्ने हो । गोरखापत्रसँगको मेरो तीन वर्ष तीन महिनाको यात्रा अब स्मृतिको अध्याय बनेको छ । यस अध्यायमा जोडिएका सिकाइ, अनुभव र आत्मीयता आगामी यात्राका मार्गदर्शक बनिरहनेछन् ।
हार्दिक आभार गोरखापत्र !