नेपालले वन्यजन्तु संरक्षणको क्षेत्रमा फेरि एकपटक विश्वसामु आफ्नो क्षमता प्रमाणित गरेको छ । हालै सार्वजनिक गरिएको राष्ट्रिय बाघ गणनाको नतिजाले मुलुकमा पाटेबाघको संख्या थप वृद्धि भएको देखाएको छ । सीमित स्रोत–साधनका बाबजुद नेपालले संरक्षणलाई निरन्तर प्राथमिकतामा राख्दै आएको परिणामस्वरूप प्राप्त यो उपलब्धि केवल तथ्यांकको वृद्धि मात्र होइन, वन व्यवस्थापन, जैविक विविधता संरक्षण र राज्यको दीर्घकालीन प्रतिबद्धताको प्रतिफल पनि हो । विश्वका धेरै मुलुकमा बाघको संख्या घट्दै गइरहेका बेला नेपालले संरक्षणमा हासिल गरेको सफलता गौरवको विषय हो । पाटेबाघ वन पारिस्थितिक प्रणालीको सर्वोच्च सिकारी प्रजाति हो । यसको उपस्थिति स्वस्थ जंगल, पर्याप्त आहारा र सन्तुलित जैविक विविधताको संकेत मानिन्छ । त्यसैले बाघको संख्या बढ्नु भनेको वन क्षेत्रको गुणस्तर, चोरी–सिकारी नियन्त्रण, प्रविधिमैत्री अनुगमन र स्थानीय समुदायको सहभागिता प्रभावकारी भएको प्रमाण हो । संरक्षणमा सरकारी निकाय, राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग, नेपाली सेना, सुरक्षाकर्मी, संरक्षण साझेदार संस्था र स्थानीय समुदायबीचको सहकार्यले यो उपलब्धि सम्भव भएको हो । तर संरक्षणको सफलतासँगै नयाँ चुनौतीहरू पनि थपिएका छन् । बाघको संख्या बढेसँगै मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्वका घटना पनि बढिरहेका छन् । चितवन, बर्दिया, बाँके, शुक्लाफाँटा, पर्सा लगायतका संरक्षित क्षेत्र वरपरका बासिन्दा बाघको आक्रमण, पशुचौपायाको क्षति र खेतीपातीमा पर्ने असरका कारण निरन्तर त्रासमा बाँच्न बाध्य छन् ।
कतिपय अवस्थामा मानवीय क्षति पनि हुने गरेको छ । संरक्षणको उपलब्धि स्थानीय समुदायका लागि बोझमा परिणत हुनु हुँदैन । यदि संरक्षणका कारण उनीहरूको दैनिक जीवन असुरक्षित बन्छ भने संरक्षणप्रतिको सकारात्मक धारणा कमजोर हुने खतरा रहन्छ । त्यसैले अब संरक्षणको बहस केवल बाघको संख्या बढाउने विषयमा सीमित रहनु हुँदैन । बाघ र मानवबीच सुरक्षित सहअस्तित्व कसरी सुनिश्चित गर्ने भन्ने प्रश्नलाई केन्द्रमा राख्न आवश्यक छ । वन्यजन्तुबाट हुने क्षतिको छिटो र न्यायोचित क्षतिपूर्ति, जोखिमयुक्त बस्तीमा सुरक्षा पूर्वाधार, प्रभावकारी उद्धार संयन्त्र, वन्यजन्तुको आवतजावतका जैविक मार्गको संरक्षण तथा स्थानीय समुदायलाई संरक्षणबाट प्रत्यक्ष लाभ हुने कार्यक्रम विस्तार गर्नुपर्छ । संरक्षणको लाभ र जिम्मेवारी दुवैको न्यायपूर्ण बाँडफाँट हुन सके मात्र दीर्घकालीन सफलता सम्भव हुन्छ । यससँगै बढ्दो बाघका लागि पर्याप्त वासस्थान र आहारा व्यवस्थापन पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । वन क्षेत्रको अतिक्रमण, पूर्वाधार निर्माण र अव्यवस्थित विकासका कारण जैविक मार्ग खण्डित हुँदै गएका छन् । यदि वासस्थानको संरक्षणमा पर्याप्त ध्यान दिइएन भने बाघ मानव बस्ती नजिक पुग्ने र द्वन्द्व अझ चर्किने सम्भावना रहन्छ । त्यसैले विकास आयोजना अघि बढाउँदा वातावरणीय संवेदनशीलता र वन्यजन्तुको आवागमनलाई विशेष प्राथमिकता दिनुपर्छ ।
नेपालले बाघ संरक्षणमा प्राप्त गरेको सफलता विश्वसामु अनुकरणीय उपलब्धि हो । तर यो सफलताको वास्तविक अर्थ तब मात्र स्थापित हुन्छ, जब संरक्षणसँगै स्थानीय समुदायको सुरक्षा, जीविकोपार्जन र अधिकार पनि समान रूपमा सुनिश्चित हुन्छ । बाघको संख्या बढेको तथ्यले उत्साहित हुने आधार दिएको छ, अब त्यसलाई दिगो बनाउन वैज्ञानिक व्यवस्थापन, पर्याप्त लगानी, समुदायमैत्री नीति र संरक्षणप्रतिको साझा जिम्मेवारीलाई अझ सुदृढ बनाउनु आजको प्रमुख आवश्यकता हो । यही सन्तुलित दृष्टिकोणले मात्र नेपाललाई जैविक विविधता संरक्षणको विश्वसनीय उदाहरणका रूपमा अझ मजबुत बनाउनेछ । बाघ संरक्षणको सफलता नेपालको गौरव हो, तर यसलाई केवल बढेको संख्यामा सीमित गरेर हेर्न मिल्दैन । संरक्षणको वास्तविक मापन तब हुन्छ, जब वन्यजन्तु सुरक्षित रहँदा स्थानीय समुदाय पनि सुरक्षित, सम्मानित र लाभान्वित हुन्छ । त्यसैले अब राज्यको प्राथमिकता बाघ संरक्षण र मानव सुरक्षाबीच सन्तुलन कायम गर्नु हुनुपर्छ । वैज्ञानिक व्यवस्थापन, प्रभावकारी क्षतिपूर्ति, स्थानीय समुदायको सहभागिता र दिगो वन व्यवस्थापनलाई सँगसँगै अघि बढाउन सके मात्र आजको उपलब्धि भविष्यमा पनि कायम रहनेछ । बाघको गर्जन जंगलमा मात्र होइन, नेपालको सफल संरक्षण यात्राको पहिचानका रूपमा विश्वभर गुञ्जिरहने विश्वास गर्न सकिन्छ ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्