सम्पादकीयः गुरु पूर्णिमाको सन्देश

गुरु पूर्णिमा केवल धार्मिक वा सांस्कृतिक पर्व मात्र नभएर ज्ञान, संस्कार र सभ्यताको निरन्तरताप्रति सम्मान प्रकट गर्ने दिन पनि हो । पूर्वीय सभ्यतामा गुरुको स्थान भगवानभन्दा पनि उच्च मानिएको छ, किनकि गुरुले अज्ञानताको अन्धकार हटाएर ज्ञानको प्रकाशतर्फ डो¥याउने विश्वास रहिआएको छ । त्यसैले गुरु पूर्णिमाले एउटा व्यक्तिको मात्र होइन, सम्पूर्ण समाजको बौद्धिक र नैतिक यात्राको स्मरण गराउँछ । नेपाली समाजमा गुरु–शिष्य परम्पराको इतिहास निकै गौरवपूर्ण छ । वेद, उपनिषद्, दर्शन, साहित्य, कला र जीवनोपयोगी ज्ञान पुस्तान्तरण गर्ने माध्यम गुरु नै थिए । विद्यालय, विश्वविद्यालय वा आधुनिक शैक्षिक संस्थाको विकास हुनुअघि पनि समाज ज्ञानबाट वञ्चित भएन, किनकि गुरुहरूले पुस्तौँदेखि ज्ञानको ज्योति निभ्न दिएनन् । आज विज्ञान, प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको युगमा पुगे पनि सिकाइको मूल आधार अझै पनि असल गुरु नै हुन् । तर विडम्बना, समाजमा शिक्षाको महत्व बढ्दै जाँदा शिक्षकप्रतिको सम्मान भने अपेक्षित रूपमा बढ्न सकेको छैन । ज्ञान उत्पादन गर्नेभन्दा ज्ञानको व्यापार गर्ने प्रवृत्ति बलियो हुँदै गएको छ । कतिपय अवस्थामा शिक्षक स्वयं पनि सामाजिक, आर्थिक र व्यावसायिक दबाबमा परेका छन् । योग्य जनशक्ति शिक्षण पेसाबाट पलायन हुने क्रम बढेको छ भने शिक्षा गुणस्तरभन्दा प्रमाणपत्र केन्द्रित बन्ने चिन्ता पनि बढ्दो छ । यस्तो अवस्थामा गुरु पूर्णिमा केवल औपचारिक शुभकामना आदानप्रदानमा सीमित हुनु हुँदैन ।

आजको गुरु केवल कक्षाकोठाभित्र पाठ पढाउने व्यक्ति मात्र होइन । जीवनमा सही बाटो देखाउने अभिभावक, अनुसन्धानमा प्रेरणा दिने विज्ञ, सीप सिकाउने प्रशिक्षक, संस्कार सिकाउने समाज र सत्यको खोजी गर्न प्रेरित गर्ने प्रत्येक व्यक्तित्व पनि गुरु हुन् । तर गुरुको सम्मान गर्नु भनेको अन्धभक्ति गर्नु होइन । गुरु र शिष्य दुवैमा सत्य, नैतिकता, अनुशासन र उत्तरदायित्वप्रति समान प्रतिबद्धता हुनुपर्छ । सम्मान त्यही सम्बन्धमा टिकाउ हुन्छ, जहाँ विश्वास र आचरण दुवै बलिया हुन्छन् । नेपालको शिक्षा प्रणालीले पनि यस पर्वबाट महत्वपूर्ण सन्देश ग्रहण गर्नुपर्छ । शिक्षकको क्षमता विकास, सम्मानजनक सेवा–सुविधा, अनुसन्धानमैत्री वातावरण र गुणस्तरीय शिक्षामा लगानी नगरी केवल नीतिगत भाषणले शिक्षा सुधार सम्भव हुँदैन । शिक्षालाई राष्ट्र निर्माणको आधार मान्ने हो भने शिक्षकलाई पनि सोही अनुरूपको स्थान दिन आवश्यक छ । शिक्षाप्रति राज्य, समाज, अभिभावक र विद्यार्थी सबैको साझा उत्तरदायित्व हुनुपर्छ । गुरु पूर्णिमाले हामीलाई अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न पनि सोध्छ—हामी ज्ञानको सम्मान गरिरहेका छौँ कि केवल सूचनाको पछि दौडिरहेका छौँ ? डिजिटल युगमा जानकारी सहजै प्राप्त हुन्छ, तर सही ज्ञान, विवेक र चरित्र निर्माणका लागि अझै पनि प्रेरणादायी गुरु आवश्यक छन् । प्रविधिले पाठ सिकाउन सक्छ, तर जीवनका मूल्य सिकाउने काम मानवीय सम्बन्धले मात्र गर्न सक्छ ।

यस वर्षको गुरु पूर्णिमा केवल टीका लगाउने, माला अर्पण गर्ने वा सामाजिक सञ्जालमा शुभकामना लेख्ने अवसरमा सीमित नहोस् । यसलाई ज्ञान, नैतिकता, अनुशासन र शिक्षाप्रतिको हाम्रो प्रतिबद्धता नवीकरण गर्ने अवसरका रूपमा उपयोग गरौँ । गुरुको सम्मान गर्ने संस्कृति जति बलियो हुन्छ, त्यति नै बलियो समाज, सक्षम नागरिक र समृद्ध राष्ट्र निर्माणको आधार तयार हुन्छ । गुरु पूर्णिमाको वास्तविक सन्देश पनि यही हो—ज्ञानको ज्योति कहिल्यै निभ्न नदिने सामूहिक संकल्प । गुरु पूर्णिमा विगतको गौरव सम्झने दिन मात्र होइन, भविष्यको दिशा तय गर्ने अवसर पनि हो । समाजमा ज्ञान, विवेक र नैतिकताको मूल्य जति बलियो हुन्छ, त्यति नै लोकतन्त्र, सुशासन र समृद्धिको आधार मजबुत बन्छ । त्यसैले गुरुको सम्मानलाई केवल परम्परामा सीमित नराखी व्यवहार, नीति र संस्कृतिमा उतार्न आवश्यक छ । प्रत्येक पुस्ताले असल गुरुबाट सिक्ने र आफू पनि अर्को पुस्ताका लागि प्रेरणाको स्रोत बन्ने संकल्प गर्न सके मात्र गुरु पूर्णिमाको वास्तविक सन्देश सार्थक हुनेछ । यही चेतनाले शिक्षित, सभ्य र जिम्मेवार समाज निर्माणको मार्ग प्रशस्त गर्नेछ ।