विचारः समवेदना हराएको हाम्रो समाज

डा. डक्टप्रसाद धिताल

मानिसलाई मानिस बनाउने सबैभन्दा ठूलो शक्ति के हो ? धन, पद, प्रतिष्ठा, शिक्षा, प्रविधि वा शक्ति ? यी सबैको आफ्नै महत्व होला, तर मानिसलाई साँच्चिकै ‘मानव’ बनाउने कुरा हो, समवेदना । अरूको पीडा आफ्नैजस्तो महसुस गर्नु, कसैको आँसुमा आफ्नो मन भिजाउनु, दुःखमा परेको मानिसलाई कम्तीमा एउटा सान्त्वनाको शब्द दिनु र अरूको कठिनाइमा आफू पनि केही क्षण रोकिन सक्नु, यही त हो मानवीयता । तर आज हामीले आफूलाई आधुनिक, सभ्य र विकसित समाजका नागरिक भनेर गर्व गरिरहँदा एउटा गम्भीर प्रश्न हाम्रो अगाडि उभिएको छ, के हाम्रो समाजबाट समवेदना हराउँदै गएको छ ? आज हामीसँग सञ्चारका साधन छन्, तर संवाद हराउँदै गएको छ । सामाजिक सञ्जालमा हजारौँ साथी छन्, तर दुःखमा साथ दिने मानिसको सङ्ख्या घट्दै गएको छ । हामीसँग सूचना धेरै छ, तर संवेदना कम हुँदै गएको छ । अरूको जीवनका हरेक गतिविधि हेर्न सक्ने प्रविधि छ, तर छेउमै बसेको मानिसको मनभित्र के भइरहेको छ भन्ने बुझ्ने फुर्सद छैन । कहिलेकाहीँ यस्तो लाग्छ, हामी मानिसहरूको भीडमा छौँ, तर मानिसहरूबीचको मानवता भने एक्लिँदै गएको छ ।

दुःखमा साथ दिने समाजबाट तमासा हेर्ने समाजसम्म

हाम्रो नेपाली समाजको मौलिक चरित्र एक समय ‘एकका लागि सबै र सबैका लागि एक’ भन्ने भावनामा आधारित थियो । गाउँमा कसैको घरमा दुःख पर्दा छिमेकीहरू आफैँ पुग्थे । विवाह, व्रतबन्ध, बिरामी, मृत्यु वा प्राकृतिक विपत्तिमा समुदाय एकजुट हुन्थ्यो । कसैको घरमा चुलो नबल्दा अर्को घरबाट खाना पुग्थ्यो । कसैको परिवारमा संकट पर्दा छिमेकीले आफ्नो घरको ढोका खोल्थ्यो । तर अहिले त्यो सामाजिक आत्मीयता बिस्तारै कमजोर हुँदै गएको देखिन्छ । आज कुनै सडक दुर्घटना भयो भने मानिसहरू घाइतेलाई अस्पताल पु¥याउनुभन्दा पहिले मोबाइल निकालेर भिडियो खिच्न थाल्छन् । कसैको दुःखद घटना सामाजिक सञ्जालमा ‘भ्यु’ र ‘लाइक’को विषय बन्छ । कुनै व्यक्तिको निजी पीडा सार्वजनिक मनोरञ्जनको सामग्रीजस्तो प्रस्तुत गरिन्छ । कसैको आँसु हाम्रो लागि समाचार बन्छ, तर उसको पीडा हाम्रो जिम्मेवारी बन्दैन । यो प्रवृत्तिले एउटा गम्भीर प्रश्न जन्माउँछ, हामी संवेदनशील दर्शक मात्र बन्न खोजिरहेका छौँ कि जिम्मेवार नागरिक पनि ? एक जना मानिस सडकमा लडिरहेको छ । वरिपरि दर्जनौँ मानिस जम्मा भएका छन् । सबैले हेरिरहेका छन्, कसैले भिडिओ बनाइरहेको छ, कसैले टिप्पणी गरिरहेको छ, तर घाइतेलाई अस्पताल पु¥याउने हात भने खोज्नुपर्ने अवस्था आउँछ । यस्तो दृश्यले हाम्रो विकासको वास्तविकता देखाउँछ । हामी प्रविधिमा अगाडि बढेका छौँ, तर मानवतामा पछाडि त परेका छैनौँ ?

सामाजिक सञ्जाल ः समवेदनाको ऐना कि प्रदर्शनको मञ्च ?

सामाजिक सञ्जाल आफैँमा खराब होइन । यसले सूचना फैलाउन, सहयोग जुटाउन, आवाजविहीनहरूको आवाज बन्न र विपत्तिमा परेकालाई सहयोग गर्न ठूलो भूमिका खेलेको छ । तर यसको प्रयोग गर्ने हाम्रो प्रवृत्तिले भने संवेदनालाई पनि प्रदर्शनमा बदलिरहेको छ । कसैको मृत्यु भयो भने शोकभन्दा पहिले फोटो खोजिन्छ । दुर्घटना भयो भने उद्धारभन्दा पहिले भिडिओ भाइरल हुन्छ । विपत्तिमा परेको परिवारको पीडाभन्दा ‘कति भ्यु आयो ?’ भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण बन्न थाल्छ । कहिलेकाहीँ हामी अरूको दुःखलाई पनि आफ्नो सामाजिक प्रतिष्ठा बढाउने माध्यम बनाइरहेका हुन्छौँ । कसैलाई सहयोग ग¥यौँ भने त्यसको फोटो खिचेर सामाजिक सञ्जालमा राख्छौँ । सहयोग गर्नु नराम्रो होइन, तर सहयोगको केन्द्रमा पीडित हुनुपर्ने ठाउँमा ‘म’ र ‘मेरो योगदान’ केन्द्रमा आउन थालेपछि त्यसको आत्मा हराउन सक्छ । समवेदना भनेको प्रदर्शन होइन । समवेदना भनेको अरूको पीडालाई आफ्नो प्रचारको साधन नबनाई, सकेसम्म चुपचाप सहयोग गर्नु पनि हो ।

गरिबको पीडा र हाम्रो उदासीनता

समाजमा समवेदना हराएको सबैभन्दा ठूलो प्रमाण गरिब, असहाय र कमजोर मानिसप्रतिको हाम्रो व्यवहारमा देखिन्छ । सडकमा माग्दै गरेको बालकलाई हामीमध्ये धेरैले देखेका छौँ । कसैले उसको अवस्थालाई अपराधको दृष्टिले हेर्छ, कसैले बेवास्ता गर्छ, कसैले केही सिक्का फालेर आफ्नो जिम्मेवारी पूरा भएको ठान्छ । तर त्यो बालक किन सडकमा आयो ? उसको परिवार कहाँ छ ? उसले विद्यालय किन देख्न पाएन ? उसको भविष्य के होला ?, यी प्रश्न सोध्ने मानिस कम छन् । कुनै मजदुर दिनभर पसिना बगाएर पनि परिवारको पेट भर्न संघर्ष गरिरहेको हुन्छ । कुनै वृद्ध आमाबुबा सन्तानको प्रतीक्षामा गाउँको पुरानो घरमा एक्लै बसिरहेका हुन्छन् । कुनै महिला घरेलु हिंसा सहेर पनि समाजको डरले मौन हुन्छिन् । कुनै बालबालिका अभिभावकको अभावमा आफ्नो बाल्यकाल गुमाइरहेको हुन्छ । हामी यस्ता दृश्य देख्छौँ, केही क्षण दुःखी हुन्छौँ र फेरि आफ्नै संसारमा फर्किन्छौँ । समस्या यही हो, हामीलाई दुःख देख्दा दुःख लाग्छ, तर दुःख घटाउन हामी अघि सर्दैनौँ । समवेदना केवल भावना होइन, त्यो व्यवहारमा देखिनुपर्छ ।

अस्पतालको शय्यामा एउटा बिरामी र बाहिरको संसार

कल्पना गरौँ, एउटा अस्पतालको शय्यामा एक वृद्ध बिरामी छन् । उनको साथमा कोही छैन । उनीसँग उपचारका लागि पर्याप्त पैसा छैन । उनको शरीर कमजोर छ, तर उनको मन झन् कमजोर छ । उनीलाई औषधिभन्दा बढी आवश्यक छ, कसैले हात समातेर भन्ने शब्द, ‘चिन्ता नगर्नुस्, तपाईँ एक्लो हुनुहुन्न ।’ तर व्यस्त अस्पतालमा सबैसँग आफ्नै समस्या छन् । चिकित्सक उपचारमा व्यस्त छन्, स्वास्थ्यकर्मी आफ्नो जिम्मेवारीमा छन्, आफन्त आफ्नो समस्यामा छन् । त्यो वृद्ध मानिस भने भीडको बीचमा एक्लै छन् । यस्तो अवस्थामा एउटा अपरिचित व्यक्तिले केही क्षण उनीसँग बसेर कुरा ग¥यो भने ? एक गिलास पानी दियो भने ? परिवारलाई खबर गरिदियो भने ? त्यो सानो कामले उनको जीवनमा ठूलो अर्थ राख्न सक्छ । समवेदना सधैँ ठूलो आर्थिक सहयोगबाट सुरु हुँदैन । कहिलेकाहीँ एउटा फोन, एउटा हात, एउटा मुस्कान र एउटा सान्त्वनाको शब्द नै पर्याप्त हुन्छ ।

सडकमा दुर्घटना ः हामी दर्शक किन बन्छौँ ?

हाम्रो समाजमा सडक दुर्घटना सामान्यजस्तो बन्न थालेको छ । दुर्घटना हुँदा वरिपरिका मानिसहरू जम्मा हुन्छन् । तर त्यहाँ एउटा अनौठो दृश्य देखिन्छ, घाइते मानिस जीवनका लागि संघर्ष गरिरहेको हुन्छ, मानिसहरू भने मोबाइलको क्यामेराका लागि संघर्ष गरिरहेका हुन्छन् । हामीले आफैँलाई सोध्नुपर्ने समय आएको छ, यदि त्यो घाइते व्यक्ति हाम्रो आफ्नै परिवारको सदस्य भएको भए, के हामी पनि भिडिओ खिचेर बस्ने थियौँ ? उत्तर स्पष्ट छ, पक्कै पनि होइन । त्यसो भए अरूको जीवन किन हाम्रो लागि कम मूल्यवान भयो ? समवेदना भनेको ‘ऊ अरू हो’ भन्ने सोच हटाएर ‘ऊ पनि म जस्तै मानिस हो’ भन्ने चेतना विकास गर्नु हो । आज हामीले यही आधारभूत चेतना पुनःस्थापित गर्न आवश्यक छ ।

राजनीति र समवेदनाको संकट

समवेदनाको अभाव व्यक्तिगत जीवनमा मात्र होइन, हाम्रो राजनीतिक संस्कारमा पनि देखिन्छ । कुनै परिवारले विपत्ति भोगेको हुन्छ, तर राजनीतिक दलहरू त्यहाँ पनि आफ्नो स्वार्थ खोज्छन् । कुनै प्राकृतिक विपत्ति आउँछ, राहतभन्दा पहिले फोटो खिच्ने प्रतिस्पर्धा सुरु हुन्छ । गरिबको पीडा भाषणको विषय बन्छ, चुनावी नाराको विषय बन्छ, तर उसको जीवन परिवर्तन गर्ने दीर्घकालीन प्रयास भने कमजोर रहन्छ । हामीले राजनीति भनेको केवल सत्ता प्राप्त गर्ने माध्यम होइन, मानिसको पीडा बुझ्ने र समाधान गर्ने जिम्मेवारी हो भन्ने कुरा बिर्सन थालेका छौँ । यदि कुनै नेताले हजारौँ मानिसका अगाडि भाषण गर्छ, तर आफ्नो निर्वाचन क्षेत्रमा भोक, बेरोजगारी, अशिक्षा र स्वास्थ्य समस्याले पीडित नागरिकको आवाज सुन्दैन भने त्यो नेतृत्व अधुरो हुन्छ । समवेदना नभएको राजनीति अन्ततः जनताबाट टाढा जान्छ ।

शिक्षामा अंक बढ्यो, मानवता घट्यो भने ?

हामी आफ्ना छोराछोरीलाई उत्कृष्ट शिक्षा दिन चाहन्छौँ । राम्रो विद्यालय, राम्रो अंक, राम्रो जागिर र राम्रो भविष्यको सपना देख्छौँ । तर एउटा प्रश्न पनि सोध्नुपर्छ, हामी उनीहरूलाई राम्रो मानिस बनाउँदै छौँ कि केवल सफल मानिस ? कक्षामा प्रथम हुने विद्यार्थीले जीवनमा ठूलो सफलता हासिल गर्न सक्छ । तर यदि उसले कमजोर साथीलाई हेप्छ भने ? यदि उसले गरिबलाई तल्लो नजरले हेर्छ भने ? यदि उसले वृद्ध आमाबुबाको भावना बुझ्दैन भने ? यदि उसले अरूको दुःखमा हाँस्छ भने ? त्यो शिक्षा अधुरो छ । शिक्षाको अन्तिम उद्देश्य केवल प्रमाणपत्र होइन, चरित्र निर्माण पनि हो । हाम्रो विद्यालयमा गणित, विज्ञान, भाषा र प्रविधिसँगै समवेदना, सहानुभूति, सहयोग र सामाजिक जिम्मेवारी पनि पढाइनुपर्छ । हामीले बालबालिकालाई ‘ठूलो मान्छे बन्नू’ मात्र भन्नु हुँदैन । हामीले भन्नुपर्छ, ‘असल मान्छे बन्नू ।’

परिवारभित्रै हराउँदै गएको समवेदना

समवेदनाको संकट बाहिरी समाजमा मात्र छैन । हाम्रो आफ्नै परिवारभित्र पनि यो समस्या बढिरहेको छ । एकै घरमा बसेका मानिसहरू मोबाइलमा व्यस्त छन् । एउटै टेबलमा खाना खाँदा पनि सबैको ध्यान फरक–फरक स्क्रिनमा छ । आमाबुबाले छोराछोरीसँग कुरा गर्ने समय पाउँदैनन् । छोराछोरीले पनि अभिभावकको मन बुझ्ने समय निकाल्दैनन् । घर ठूलो हुँदै गएको छ, तर पारिवारिक आत्मीयता सानो हुँदै गएको छ । कुनै वृद्ध आमाले दिनभर छोराछोरीको फोन कुरिरहेकी हुन्छिन् । छोरा विदेशमा हुन्छ, छोरी अर्को सहरमा । पैसा पठाइन्छ, तर समय पठाउन सकिँदैन । महँगा औषधि किनिन्छ, तर दुई मिनेट बसेर ‘आमा, तपाईँलाई कस्तो छ ?’ भनेर सोध्न भ्याइँदैन । तर वृद्ध आमालाई कहिलेकाहीँ पैसा होइन, आफ्नो मान्छेको आवाज चाहिएको हुन्छ । हामीले बुझ्नुपर्छ, सम्बन्ध केवल जिम्मेवारी पूरा गरेर जीवित रहँदैनन्, ती प्रेम र समवेदनाले जीवित रहन्छन् ।

समवेदना हराउनुको कारण के हो ?

हाम्रो समाजमा समवेदना कमजोर हुनुका पछाडि धेरै कारण छन् । पहिलो कारण हो, अत्यधिक व्यक्तिवाद । ‘म र मेरो परिवार’को घेराभित्र हामी यति सीमित हुँदै गएका छौँ कि समाजप्रतिको जिम्मेवारी बिर्सिरहेका छौँ । दोस्रो कारण हो, आर्थिक प्रतिस्पर्धा । मानिसको मूल्य उसको चरित्र र व्यवहारभन्दा उसको कमाइ, पद र प्रतिष्ठाबाट मापन हुन थालेको छ । तेस्रो कारण हो, डिजिटल दूरी । हामी भर्चुअल रूपमा जोडिएका छौँ, तर भावनात्मक रूपमा टाढिँदै गएका छौँ । चौथो कारण हो, राजनीतिक र सामाजिक ध्रुवीकरण । हामीले मानिसलाई मानिसका रूपमा होइन, आफ्नो पक्ष र विपक्षका रूपमा हेर्न थालेका छौँ । पाँचौँ कारण हो, समयको अभाव । हामी सबै व्यस्त छौँ । तर व्यस्तताको नाममा मानवीय जिम्मेवारीबाट भाग्न थालेका छौँ । छैटौँ र सबैभन्दा गम्भीर कारण हो, दुःखप्रतिको अभ्यस्तता । जब हामी बारम्बार दुर्घटना, हिंसा, गरिबी, मृत्यु र अन्यायका समाचार देख्छौँ, हाम्रो मन विस्तारै संवेदनाहीन हुन सक्छ । अरूको पीडा ‘सामान्य’ जस्तो लाग्न थाल्छ । यही अवस्था सबैभन्दा खतरनाक हो ।
तर आशा अझै बाँकी छसमवेदना पूर्ण रूपमा हराइसकेको छैन । हाम्रो समाजमा अझै पनि त्यस्ता मानिस छन्, जो रातको समयमा दुर्घटनामा परेकालाई अस्पताल पु¥याउँछन् । बाढीपीडितका लागि खाना बोकेर पुग्छन् । बिरामीका लागि रक्तदान गर्छन् । अनाथ बालबालिकाको शिक्षा खर्च उठाउँछन् । वृद्धाश्रममा पुगेर समय दिन्छन् । कसैलाई थाहा नदिई कसैको उपचार खर्च तिर्छन् । यस्ता मानिसहरू हाम्रो समाजका मौन नायक हुन् । उनीहरूले हामीलाई सम्झाइरहेका छन्, मानवता अझै जीवित छ । हामीले अब समवेदनालाई भाषणबाट व्यवहारमा ल्याउनुपर्छ । विद्यालयमा सहयोगको संस्कार विकास गर्नुपर्छ । परिवारमा संवाद बढाउनुपर्छ । सामाजिक सञ्जालमा जिम्मेवार व्यवहार गर्नुपर्छ । दुर्घटना हुँदा भिडिओ होइन, उद्धारको सोच राख्नुपर्छ । गरिबलाई दया होइन, सम्मान दिनुपर्छ । वृद्धलाई बोझ होइन, अनुभवको स्रोत मान्नुपर्छ । कमजोरलाई हेप्ने होइन, उठाउने संस्कार विकास गर्नुपर्छ ।

समवेदना पुनःजागृत गर्ने जिम्मेवारी कसको ?

यो जिम्मेवारी सरकारको मात्र होइन । राजनीतिक दलको मात्र होइन । विद्यालय, सञ्चारमाध्यम वा धार्मिक संस्थाको मात्र होइन । यो जिम्मेवारी हामी सबैको हो ।
सञ्चारमाध्यमले समाचार बेच्ने मात्र होइन, समाजमा समवेदना जगाउने भूमिका पनि निर्वाह गर्नुपर्छ । पत्रकारले पीडितको पीडालाई सनसनी होइन, सम्मानका साथ प्रस्तुत गर्नुपर्छ । शिक्षकले विद्यार्थीलाई पाठ्यपुस्तक मात्र होइन, मानवता पनि सिकाउनुपर्छ । अभिभावकले सन्तानलाई सफलताको दौडमा मात्र धकेल्नु हुँदैन । असल बन्न पनि सिकाउनुपर्छ । धार्मिक र सामाजिक संस्थाहरूले विभाजन होइन, करुणा र सहयोगको संस्कार फैलाउनुपर्छ । राजनीतिक नेतृत्वले जनताको दुःखलाई चुनावी भाषणको विषय मात्र होइन, समाधानको प्राथमिकता बनाउनुपर्छ । र नागरिकले आफूलाई सोध्नुपर्छ, आज मैले कसैको जीवनमा केही राम्रो परिवर्तन ल्याएँ कि ल्याइनँ ?

अन्त्यमा ः मानिस हुनुको अर्थ नबिर्सौँ

समाजमा सडक, भवन, पुल, अस्पताल र प्रविधि निर्माण गर्न सकिन्छ । तर मानिसको मनमा मानवता निर्माण गर्न सकिएन भने त्यो विकास अधुरो हुन्छ । हामीले धेरै कुरा गुमाइसकेका छौँ । तर सबैभन्दा ठूलो क्षति तब हुनेछ, जब हामीले अरूको आँसु देखेर पनि हाम्रो मन नछुने अवस्था सिर्जना गर्छौँ । हामी यस्तो समाज बन्न नदिऔँ जहाँ दुर्घटनामा परेको मानिसलाई उठाउनेभन्दा भिडियो खिच्ने हात धेरै होऊन् । यस्तो समाज बन्न नदिऔँ जहाँ गरिबको पीडा मनोरञ्जन र असहायको दुःख समाचारको सामग्री मात्र बनोस् । यस्तो समाज बन्न नदिऔँ जहाँ आफ्नै परिवारका मानिससँग कुरा गर्ने समय नहोस्, तर अपरिचितको जीवन हेर्न घण्टौँ समय होस् । हामीले फेरि एकपटक आफ्नै मनतिर फर्किनुपर्छ । कसैको आँखामा आँसु देख्दा हाम्रो मन दुखोस् । कसैको पीडा सुन्दा हामी केही गर्न खोजौँ । कसैको दुःखमा कम्तीमा दुई शब्द सान्त्वना दिन सकौँ । कसैको असहाय अवस्थामा हात थाम्न सकौँ । र कसैलाई यो महसुस गराउन सकौँ, ‘तिमी एक्लो छैनौ ।’ किनकि अन्ततः समाजलाई महान् बनाउने कुरा उसको भौतिक सम्पन्नता होइन, मानिसहरूबीच बाँडिने मानवता हो । आज हामीले आफूलाई प्रश्न गर्नुपर्ने समय आएको छ, हामी आधुनिक हुँदैछौँ कि मानवीयता गुमाउँदैछौँ ? यदि हाम्रो उत्तर आफैँलाई असहज लाग्छ भने, परिवर्तनको सुरुवात अरूबाट होइन, हामी आफैँबाट गरौँ । कसैको दुःखमा रोकिने बानी बसालौँ । कसैको पीडामा मुस्कुराउने होइन, साथ दिने संस्कार विकास गरौँ । कसैको कमजोरीमा हाँस्ने होइन, उसलाई उठाउने हात बनौँ । समवेदना हराएको समाजलाई फेरि समवेदनशील बनाउन ठूलो क्रान्ति आवश्यक छैन । एउटा मानिसले अर्को मानिसलाई मानिसकै रूपमा हेर्न सुरु गरे पुग्छ । सायद मानवताको पुनर्जन्म त्यहीँबाट सुरु हुनेछ, जहाँ हामीले अरूको पीडालाई, ‘उसको समस्या’ होइन, ‘हाम्रो साझा जिम्मेवारी’ भनेर बुझ्न थाल्नेछौँ । समवेदना मर्न नदिऔँ । मानवता हराउन नदिऔँ । किनकि अन्ततः हामीले संसारमा छोडेर जाने सबैभन्दा ठूलो चिनारी हाम्रो धन, पद वा प्रसिद्धि होइन, हामीले अरूको जीवनमा बाँडेको मानवता र करुणा हुनेछ ।