थकान, आशा र अनिश्चितताः फागुन २१ को राजनीतिक मोड

डा. डक्टप्रसाद धिताल

आगामी फागुन २१, यो मिति क्यालेन्डरमा साधारण देखिए पनि नेपालको राजनीतिक इतिहासमा असाधारण महत्व बोकेको दिनका रूपमा चित्रित हुँदैछ । देश यतिखेर तीनवटा मुख्य भावनाबीच उभिएको छ—थकान, आशा र अनिश्चितता । थकान राजनीतिक अस्थिरताबाट, आशा नयाँ संरचनाबाट र अनिश्चितता निर्वाचन तोकिएकै समयमा हुन्छ कि हुँदैन भन्ने बहसबाट । यस पटकको चुनाव केवल सिटको अंकगणित होइन। यो राजनीतिक विश्वसनीयताको परीक्षा हो । यो नेतृत्वको चरित्र परीक्षण हो । यो जनताले दलहरूलाई दिने अन्तिम चेतावनी वा पुनः भरोसा हो ।

स–साना बाम दलसहितको राजनीतिमा नयाँ मोड

प्रचण्ड–माधवका लागि नेपाली राजनीतिमा सबैभन्दा ठूलो तरंग सिर्जना गर्ने घटना भनेको वामशक्तिको पुनर्संरचना हो । विभिन्न चरणमा विभाजित हुँदै आएको कम्युनिस्ट ध्रुव यस पटक एउटै छातामुनि उभिएको दाबी गरिरहेको छ । यही संरचनाबाट उदाएको छ नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी । यस पार्टीका संयोजक हुन् पुष्पकमल दाहाल प्रचण्ड र सहसंयोजक हुन् माधवकुमार नेपाल । यो समीकरण आफैँमा सन्देश हो—वाम मत अब विभाजित नहोस् भन्ने प्रयास । अघिल्ला चुनावहरूमा मत विभाजनका कारण शक्ति कमजोर भएको अनुभवबाट सिकेर यस पटक एकीकृत रूपमा मैदानमा उत्रने तयारी गरिएको देखिन्छ । तर कतिको बुझाइ के छ भने यो एकतामा जनताभन्दा पनि नेताहरूका टाउका धेरै छन् । उनीहरूको बुझाइ र बोलाइमा चिज भरक नै छ भन्ने हो । तर प्रश्न उठ्छ—के एकता केवल संरचनात्मक हो, कि वैचारिक पनि ? मतदाताले हेर्ने कुरा यही हो ।

प्रचण्ड–माधव समीकरण ः अवसर र जोखिम

प्रचण्ड नेपालको राजनीतिक यात्रामा सबैभन्दा सफल र रणनीतिक नेता मानिन्छन् । गठबन्धन बनाउन, तोड्न, नयाँ समीकरण सिर्जना गर्न उनी माहिर देखिएका छन् । संघीय गणतन्त्र स्थापनापछि पटक–पटक सत्ताको नेतृत्व गरेका उनी अनुभवको केन्द्रमा छन् । माधव नेपाल भने स्थिर, सन्तुलि तर संगठनात्मक अनुशासनका लागि चिनिन्छन् । पछिल्ला दिनहरूमा उनीमाथि विभिन्न लान्छना लाग्दै आएका छन् । उनको एमालेभित्रको लामो अनुभव, सरकार सञ्चालनको अभ्यास र मध्यमवर्गीय छविले उनलाई फरक बनाउँछ । यी दुई नेतृत्व एउटै संरचनामा उभिँदा सन्देश स्पष्ट छ—बाम मतलाई पुनः संगठित गर्ने प्रयास । तर शक्ति सन्तुलन बिग्रियो भने जोखिम पनि उत्तिकै छ । जनताको भरोसा, प्रदेशगत नेतृत्व, नीति निर्माणमा प्राथमिकता—यी सबै विषय आन्तरिक चुनौती बन्न सक्छन् । यदि नेतृत्वबीच विश्वास कायम रह्यो भने यो एकता ठूलो चुनावी लहरमा रूपान्तरण हुन सक्छ । यदि अविश्वास सतहमा आयो भने विपक्षीलाई अवसर मिल्नेछ । यति हुँदाहुँदै पनि डा. भिम रावल लगायतका नेता जोडिनुले पश्चिम नेपालमा नेपाली कम्युनिष्ट पार्टीको माहोल उकालो लाग्दो अवस्थामा देखिन्छ ।

नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले) ः पुरानो संगठन, नयाँ दबाब

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले) एउटा पुरानो, संगठित र प्रभावशाली शक्ति मानिन्छ । बहुदलीय व्यवस्थाको स्थापनापछि निरन्तर रूपमा आफूलाई सुदृढ गर्दै आएको यो दल आज पनि देशव्यापी संरचना, अनुशासित कार्यकर्ता पंक्ति र स्पष्ट नेतृत्वका कारण प्रमुख राजनीतिक शक्तिका रूपमा उभिएको हो । गाउँ–गाउँसम्म फैलिएको संगठन, लामो संघर्षको पृष्ठभूमि र राज्य सञ्चालनको अनुभवले एमालेको आधारभूत शक्ति निर्माण गरेको छ । तर समय सधैँ एउटै रहँदैन । अहिलेको राजनीतिक परिवेशमा एमाले पुरानो संरचनासहित नयाँ प्रकारका दबाबहरूको सामना गरिरहेको छ । यस पटकको समीकरण अघिल्ला चुनावजस्तो सरल देखिँदैन । बाम एकताको सम्भावित पुनर्संरचनाले सिधै प्रभाव पार्ने दल एमाले नै हो । यदि बाम मत एकीकृत भयो भने त्यसले गणितीय हिसाब मात्र होइन, राजनीतिक मनोविज्ञानसमेत परिवर्तन गर्न सक्छ । विगतमा विभाजित मतका कारण बनेका परिस्थिति अब दोहोरिन नदिन अन्य शक्तिहरू सक्रिय देखिन्छन् । यस्तो अवस्थामा एमालेले आफ्नो स्थान जोगाउन मात्रै होइन, नेतृत्वको हैसियत पनि पुनः स्थापित गर्नु पर्ने चुनौती छ ।

भदौ २२ र २३ गतेका घटनाले एमालेमाथि थप ‘राजनीतिक चार्ज’ सिर्जना गरेको छ । ती दिनहरूलाई लिएर उठेका प्रश्न, आरोप र बहसहरूले पार्टीलाई चौतर्फी घेराबन्दीमा परेको अनुभूति दिलाएका छन् । प्रतिपक्षी दलहरू ती घटनालाई राजनीतिक कमजोरीका रूपमा व्याख्या गरिरहेका छन् भने सामाजिक सञ्जाल र नागरिक वृत्तमा पनि तीव्र बहस चलिरहेको छ । विशेषतः शहरी क्षेत्रमा बढ्दो आलोचनात्मक चेतना र नयाँ पुस्ताको सक्रियता एमालेका लागि सहज अवस्था होइन ।  एमालेका अध्यक्ष केपी शर्मा ओली अझै पनि सशक्त राजनीतिक वक्ताका रूपमा परिचित छन् । राष्ट्रवादको प्रखर प्रस्तुति, विकास निर्माणका ठूला परियोजनाको दाबी र आक्रामक शैलीले उनलाई समर्थकहरूबीच लोकप्रिय बनाएको छ । तर यही शैलीले आलोचकहरूलाई पनि उत्तिकै सक्रिय बनाएको छ । उनी समर्थकका लागि दृढ र निर्णायक नेता हुन् भने आलोचकका लागि ध्रुवीकरण बढाउने व्यक्तित्व । यस अर्थमा, यस पटकको चुनाव ओलीको नेतृत्वमाथिको पुनः परीक्षा पनि हो ।

ग्रामीण क्षेत्रमा एमालेको संगठन अझै मजबुत मानिन्छ । लामो समयदेखि कायम संरचना, स्थानीय तहसम्मको पहुँच र वैचारिक आधारले त्यहाँ पार्टीलाई स्थायित्व दिएको छ । तर शहरी क्षेत्रमा परिस्थिति फरक छ । बदलिँदो मतदाता, पहिलोपटक मतदान गर्ने युवा र जेनजी पुस्ताको बढ्दो प्रभावले परम्परागत दलहरूलाई नयाँ ढंगले सोच्न बाध्य पारेको छ । यो पुस्ता वैचारिक निष्ठाभन्दा कार्यसम्पादन, पारदर्शिता र अवसरको सवालमा बढी चासो राख्छ । यदि उनीहरू संगठित रूपमा सक्रिय भए भने चुनावी परिणाममा उल्लेखनीय परिवर्तन आउन सक्छ । यसरी हेर्दा एमाले पुरानो संगठन र नयाँ दबाबबीच उभिएको छ । एकातिर अनुभवी नेतृत्व र स्थापित संरचना छ, अर्कोतिर बदलिँदो राजनीतिक चेतना, माओवादी केन्द्रलगायत २२ दलको एकताको प्रभाव र भदौ २२–२३ का घटनाले सिर्जना गरेको आलोचनात्मक वातावरण । अब प्रश्न यो छ कि एमालेले यो घेराबन्दीलाई अवसरमा बदल्न सक्छ कि सक्दैन । यदि पार्टीले नयाँ पुस्तासँग प्रभावकारी संवाद स्थापित गर्न, आलोचनालाई रणनीतिक रूपमा सम्बोधन गर्न र संगठनलाई समयअनुकूल पुनर्संरचना गर्न सक्यो भने पुरानो शक्ति नयाँ सन्दर्भमा पुनः स्थापित हुन सक्छ । अन्यथा, यस पटकको चुनाव एमालेका लागि सहज यात्रा नहुन सक्छ । यो केवल सिटको प्रतिस्पर्धा मात्र होइन, नेतृत्वको विश्वसनीयता, राजनीतिक दिशा र भविष्यको वैचारिक स्थानको पनि निर्णायक क्षण बन्ने देखिन्छ ।

नेपाली काँग्रेस ः लोकतान्त्रिक ध्रुवको खोजी

इतिहास हेर्दा काँग्रेस केवल एउटा दल होइन, प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको वाहक शक्ति हो । २००७ सालको परिवर्तनदेखि २०४६ र त्यसपछिका संवैधानिक संघर्षसम्म काँग्रेसको भूमिका निर्णायक रहँदै आएको छ । यही ऐतिहासिक पूँजी आज पनि यसको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो ।
तर इतिहास मात्रले वर्तमान जितिँदैन । पछिल्ला वर्षहरूमा काँग्रेस आन्तरिक गुटबन्दी, नेतृत्वको अस्पष्टता र रणनीतिक अनिश्चितताका कारण आलोचित बन्दै आएको छ । नीति र कार्यक्रमभन्दा शक्ति सन्तुलन र आन्तरिक प्रतिस्पर्धा बढी चर्चामा आउने प्रवृत्तिले जनतामा भ्रम र थकान दुवै उत्पन्न गरेको छ । लोकतन्त्रको भाष्य बोकेर अघि बढेको दल स्वयंभित्रै लोकतान्त्रिक अभ्यास कमजोर देखिएको आरोपबाट मुक्त हुन सकेको छैन । यही सन्दर्भमा गगन थापाजस्ता नेताको उदय काँग्रेसका लागि महत्वपूर्ण मोड बनेको छ । युवा पुस्ताको प्रतिनिधित्व गर्दै उनले सुशासन, स्वास्थ्य सेवा सुधार, पारदर्शिता र नीतिगत स्पष्टताको मुद्दा उठाएका छन् । उनको प्रस्तुतिमा भावनात्मक नाराभन्दा तथ्य र योजनाको जोड देखिन्छ । विशेषगरी शहरी मध्यम वर्ग, शिक्षित युवा र पहिलोपटक मतदान गर्ने पुस्तामा उनको प्रभाव उल्लेखनीय छ । यसले काँग्रेसभित्र नयाँ ऊर्जा र आशा सिर्जना गरेको छ ।

तर सकारात्मक ऊर्जा मात्र पर्याप्त हुँदैन । काँग्रेसको सबैभन्दा ठूलो चुनौती अहिले स्पष्ट आर्थिक रोडम्याप प्रस्तुत गर्नु हो । महँगी, बेरोजगारी, वैदेशिक पलायन र उद्यमको संकटले जनताको दैनिक जीवन प्रत्यक्ष प्रभावित भएको छ । मतदाता अब केवल लोकतन्त्रको रक्षाको वाचा सुन्न चाहँदैनन् । उनीहरू जीवनस्तर सुधारको ठोस खाका, रोजगारी सिर्जनाको योजना र आर्थिक स्थायित्वको स्पष्ट दृष्टि खोजिरहेका छन् । काँग्रेसले यदि यस प्रश्नमा विश्वसनीय उत्तर दिन सकेन भने ऐतिहासिक पहिचान मात्रै पर्याप्त नहुन सक्छ । भदौ २२ र २३ गतेका घटनाले काँग्रेसलाई पनि अछुतो राखेन । ती दिनहरूसँग जोडिएका राजनीतिक निर्णय र व्यवहारले काँग्रेसमाथि पनि ‘चार्ज’ लागेको छ । सत्ता समीकरण, निर्णय प्रक्रियाको पारदर्शिता र नेतृत्वको भूमिकालाई लिएर उठेका प्रश्नहरूले काँग्रेसलाई रक्षात्मक अवस्थामा पु¥याएका छन् । यद्यपि पार्टीभित्र नेतृत्व परिवर्तनको बहस र पुस्तान्तरणले केही हदसम्म प्रभाव पारेको छ, तर जनमानसमा बसेको पुरानो छाप पूर्णरूपमा मेटिएको छैन । काँग्रेसको पुरानो छवि दुई धारमा विभाजित छ । एकातिर लोकतन्त्रको रक्षक दल, अर्कोतिर अवसरवादी सत्ता–राजनीतिमा अल्झिएको शक्ति । अहिलेको मतदाता मनोविज्ञान ती दुईमध्ये कुन छवि बलियो देखिन्छ भन्ने कुराले निर्धारण गर्नेछ । यदि काँग्रेसले नयाँ नेतृत्वलाई अगाडि सार्दै स्पष्ट नीति, अनुशासित संगठन र पारदर्शी निर्णय प्रक्रिया प्रस्तुत गर्न सक्यो भने लोकतान्त्रिक ध्रुवको खोजी सफल हुन सक्छ ।

आजको राजनीतिक वातावरणमा मतदाता भावनात्मक निष्ठाभन्दा परिणाममुखी सोचतर्फ उन्मुख छन् । उनीहरू स्थिरता, रोजगारी, सेवा सुविधा र उत्तरदायी शासन चाहन्छन् । गगन थापाजस्ता नेताको प्रभावले काँग्रेसमा सकारात्मक मनोविज्ञान निर्माण गरेको छ, तर त्यसलाई संस्थागत रूप दिन आवश्यक छ । यस अर्थमा, नेपाली काँग्रेस अहिले दोहोरो परीक्षामा छ—इतिहासको विरासत जोगाउने र भविष्यको विश्वास जित्ने । भदौ २२–२३ को प्रभाव, आन्तरिक पुनर्संरचना र नयाँ पुस्ताको अपेक्षाबीच काँग्रेसले आफूलाई पुनर्परिभाषित गर्न सकेमा लोकतान्त्रिक ध्रुवको नेतृत्व उसैले लिन सक्छ । अन्यथा, पुरानो छाप चिर्न नसकेको दलको रूपमा सीमित हुने जोखिम पनि उत्तिकै रहन्छ । युवा राजनीति र वैकल्पिक आवाज २०८२ को निर्वाचन युवा पुस्ताको दृष्टिले ऐतिहासिक हुन सक्छ । सामाजिक सञ्जालमा सक्रिय, वैचारिक रूपमा स्वतन्त्र र पारदर्शिताको माग गर्ने पुस्ता मतदान केन्द्रसम्म पुग्यो भने परिणाम फरक हुन सक्छ । अर्को कुरा काँग्रेस गुट उपगुट भएको पार्टी हो । यसबाट पार्टीलाई कत्तिको बचाउन सक्छ त्यसमा भर पर्छ ।

शहरी राजनीतिमा स्वतन्त्र धारको प्रतिनिधित्व गर्दै

शहरी राजनीतिमा पछिल्ला वर्षयता एउटा स्पष्ट परिवर्तन देखिएको छ । स्थापित दलहरूको परम्परागत प्रभाव क्षेत्रभित्रै स्वतन्त्र धारले स्थान बनाउन थालेको छ । बालेन्द्र, हर्क, कुलमान र रवि लामिछानेजस्ता अनुहारहरू यही परिवर्तनका प्रतीक हुन् । उनीहरू प्रत्यक्ष रूपमा प्रत्येक संसदीय प्रतिस्पर्धामा उपस्थित नभए पनि युवामाझ वैकल्पिक राजनीतिक चेतनाका प्रतिनिधि बनेका छन् । उनीहरूको उदयले एउटा सन्देश दिएको छ—राजनीति अब केवल पार्टी संरचनाको सीमाभित्र बाँधिने छैन, कार्यसम्पादन र विश्वसनीयताले नयाँ स्थान बनाउँछ । युवाहरूको प्राथमिकता अहिले निकै स्पष्ट छ । उनीहरू रोजगारीको अवसर, डिजिटल प्रविधिमैत्री शासन प्रणाली र भ्रष्टाचार नियन्त्रणजस्ता ठोस एजेन्डामा केन्द्रित छन् । भाषणभन्दा कार्यसम्पादन, नाराभन्दा परिणाम—यही उनीहरूको मूल आग्रह हो । सामाजिक सञ्जालको विस्तारले उनीहरूलाई चनाखो र प्रश्न गर्ने बनाएको छ । कुनै पनि निर्णय, कुनै पनि वाचा तुरुन्त परीक्षणको घेराभित्र पर्छ । यस सन्दर्भमा स्थापित दलहरूका लागि चुनौती थपिएको छ भने स्वतन्त्र धारका लागि अवसर खुलेको छ ।

यतिबेला राजनीतिक वृत्तमा अर्को प्रश्न पनि घुमिरहेको छ—निर्वाचन तोकिएकै समयमा हुन्छ कि हुँदैन ? गठबन्धन फेरबदल, संवैधानिक बहस र सत्ता समीकरणका उतारचढावले केही अन्योल सिर्जना गरेका छन् । यद्यपि निर्वाचन ढिलाइ गर्नु राजनीतिक रूपमा जोखिमपूर्ण हुनेछ । जनविश्वास कमजोर हुन सक्छ, आर्थिक गतिविधिमा अस्थिरता बढ्न सक्छ र सडकमा असन्तोष देखिन सक्छ । यही कारण अधिकांश विश्लेषकहरूको धारणा छ—निर्वाचन समयमै सम्पन्न हुने सम्भावना बलियो छ । लोकतान्त्रिक प्रक्रियाको निरन्तरता नै अहिलेको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता हो । मतदाताको मनोविज्ञान बहुआयामिक छ । ग्रामीण क्षेत्रमा अझै पनि आधारभूत संरचना र कृषि सुविधाका प्रश्न प्रमुख छन् । सडक, सिँचाइ, मल–बीउको उपलब्धता, बजार पहुँच—यी विषयहरू प्रत्यक्ष जीवनसँग जोडिएका छन् । शहरी मध्यम वर्ग कर प्रणालीको सुधार, सेवा प्रवाहको सहजता र सुशासनप्रति चासो राख्छ । कर्मचारी वर्ग प्रशासनिक स्थायित्व र नीतिगत स्पष्टता खोजिरहेको छ । तर सबैभन्दा निर्णायक शक्ति युवा मतदाता बन्ने संकेत छ । विदेश पलायन रोक्ने ठोस योजना, स्टार्टअप र नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन, शिक्षा र रोजगारी बीचको सम्बन्ध सुदृढ गर्ने नीति—यी विषयले अन्तिम निर्णय प्रभावित गर्न सक्छन् । यस पटक मतदाताले विगतको मूल्यांकन पनि गर्नेछन् । जसले कामको अनुभूति दिलायो, उसलाई पुनः अवसर दिने प्रवृत्ति देखिन सक्छ । जसले निराशा बढायो, उसलाई चेतावनी मिल्न सक्छ ।

निष्कर्ष

सम्भावित परिदृश्यहरू पनि विविध छन् । पहिलो, बाम एकताको लहर । यदि कम्युनिस्ट धारले संगठन सुदृढ राख्दै मत एकीकृत गर्न सफल भयो भने उल्लेखनीय सफलता सम्भव छ । दोस्रो, त्रिध्रुवीय प्रतिस्पर्धा—एमाले, काँग्रेस र नयाँ बाम वा स्वतन्त्र शक्तिबीच सन्तुलित सिट बाँडफाँट। तेस्रो, खण्डित जनादेश—जहाँ कुनै दलले स्पष्ट बहुमत नल्याई पुनः गठबन्धन सरकार गठनको अवस्था सिर्जना हुन सक्छ । आगामी फागुन २१ केवल चुनावी मिति होइन, राजनीतिक दिशाको संकेत बन्न सक्छ । यो सत्ताको सामान्य प्रतिस्पर्धा मात्र होइन, जनविश्वासको पुनः निर्माणसँग जोडिएको क्षण हो । यदि पुराना दलहरू सच्चिए भने शक्ति सन्तुलन बदलिन सक्छ । यदि संगठनभन्दा लहर बलियो भयो भने नयाँ अनुहारहरू निर्णायक बन्न सक्छन् । यदि मतदाताले स्थायित्व रोजे भने पुराना शक्तिहरू पुनः सशक्त हुन सक्छन् । तर पनि अहिले मार्केटमा नयाँकै चर्चा देखिन्छ । फागुन २१ को मतदानपछि जनताले दूधको दूध र पानीको पानी गर्नेछन् । अन्ततः निर्णय मतपेटिकाबाटै आउनेछ । नेपालले अनुभव रोज्छ कि परिवर्तन ? संरचना रोज्छ कि वैकल्पिक आवाज ? फागुन २१ को साँझ, जब मतगणना अन्तिम चरणमा पुग्नेछ, त्यो केवल परिणामको घोषणा हुनेछैन्—त्यो नयाँ राजनीतिक अध्यायको उद्घोष हुनेछ ।