ओलीपछिको एमालेः उत्तराधिकारीको खोजी, शक्ति संघर्ष र वाम राजनीतिको नयाँ मोड

केपी शर्मा ओली नेतृत्वको एमाले अहिले बाह्य रूपमा अझै पनि संगठित र शक्तिशाली देखिए पनि भित्रभित्रै गम्भीर असन्तुष्टि, नेतृत्व संकट, उत्तराधिकारको अन्योल र शक्ति संघर्षको अवस्थाबाट गुज्रिरहेको संकेत देखिन थालेको छ । सचिवालय बैठकमा अध्यक्ष ओलीको राजीनामासम्मको माग उठ्नु, नेतृत्व हस्तान्तरणको बहस तीव्र बन्नु र विभिन्न वैकल्पिक शक्ति केन्द्रहरूको चर्चा खुला रूपमा हुन थाल्नु सामान्य घटना होइन ।

डा. डक्टप्रसाद धिताल

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा केही यस्ता क्षण आउँछन्, जहाँ एउटा पार्टीभित्रको आन्तरिक बहस केवल संगठनात्मक विवादमा सीमित रहँदैन । त्यो बहस क्रमशः राष्ट्रिय राजनीति, शक्ति सन्तुलन, वैचारिक दिशा र भविष्यको राजनीतिक संरचनासँग जोडिन पुग्छ । अहिले नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले)भित्र विकसित भइरहेको परिस्थिति पनि त्यस्तै गम्भीर मोडतर्फ उन्मुख देखिन्छ । केपी शर्मा ओली नेतृत्वको एमाले अहिले बाह्य रूपमा अझै पनि संगठित र शक्तिशाली देखिए पनि भित्रभित्रै गम्भीर असन्तुष्टि, नेतृत्व संकट, उत्तराधिकारको अन्योल र शक्ति संघर्षको अवस्थाबाट गुज्रिरहेको संकेत देखिन थालेको छ । सचिवालय बैठकमा अध्यक्ष ओलीको राजीनामासम्मको माग उठ्नु, नेतृत्व हस्तान्तरणको बहस तीव्र बन्नु र विभिन्न वैकल्पिक शक्ति केन्द्रहरूको चर्चा खुला रूपमा हुन थाल्नु सामान्य घटना होइन । यो केवल एउटा पार्टीभित्रको ‘कसले अध्यक्ष बन्ने ?’ भन्ने प्रतिस्पर्धा मात्र होइन । यसको केन्द्रमा एउटा ठूलो प्रश्न छ, ओलीपछिको एमाले कस्तो हुनेछ ? किनकि सत्य यही हो कि पछिल्ला डेढ दशकमा एमालेको राजनीतिक चरित्र, संगठनात्मक संरचना, चुनावी रणनीति, वैचारिक प्रस्तुति र जनमानसमा बनेको छवि लगभग पूर्ण रूपमा ओलीसँग जोडिएको छ । एमालेलाई धेरैले ‘ओलीको पार्टी’का रूपमा हेर्न थालेका छन् । यही कारण आज ओली कमजोर हुने सम्भावना देखिँदा पार्टीभित्र अस्वाभाविक हलचल देखिएको हो ।

ओली युग ः एमालेको उत्कर्ष कि व्यक्तिकेन्द्रित राजनीति ?

ओलीले एमालेमा निर्विवाद प्रभाव निर्माण गरेका नेता हुन् । उनले पार्टीलाई केवल चुनाव जिताउने काम मात्र गरेनन्, कम्युनिस्ट राजनीतिलाई नयाँ ढंगले पुनर्परिभाषित पनि गरे । राष्ट्रवाद, भारतसँगको सम्बन्ध, संविधान कार्यान्वयन, राष्ट्रिय स्वाभिमान र आक्रामक राजनीतिक भाषाशैलीमार्फत उनले एमालेलाई एउटा बलियो राष्ट्रिय शक्ति बनाएका थिए । विशेषतः २०७२ को नाकाबन्दीपछि ओलीको राजनीतिक उचाइ असाधारण रूपमा बढ्यो । त्यतिबेला उनी केवल एमाले अध्यक्ष रहेनन्, राष्ट्रवादी भावनाका प्रतीक बने । त्यसपछि एमालेको संगठनात्मक र वैचारिक संरचना क्रमशः ‘ओलीकेन्द्रित’ बन्न थाल्यो । तर यहीँबाट अर्को समस्या पनि सुरु भयो । पार्टी संस्थाभन्दा व्यक्तिको प्रभावमा चल्न थाल्यो । निर्णय प्रक्रिया सीमित वृत्तमा केन्द्रित हुँदै गयो । फरक मत राख्ने नेताहरू क्रमशः कमजोर पारिए । वरिष्ठ नेताहरू किनारामा धकेलिँदै गए । माधवकुमार नेपालसँगको टकराव र त्यसपछि भएको विभाजनले एमालेभित्रको असन्तुष्टि सतहमै ल्याइदियो । यद्यपि विभाजनपछि पनि ओलीले पार्टीलाई चुनावी रूपमा कमजोर हुन दिएनन् । यही कारण उनीमाथि आलोचना गर्नेहरू पनि उनको राजनीतिक कौशल अस्वीकार गर्न सक्दैनन् । तर अहिले परिस्थिति फेरिएको देखिन्छ । सचिवालय बैठकमै अध्यक्षको भूमिकामाथि प्रश्न उठ्नु, नेतृत्व हस्तान्तरणको बहस खुला हुनु र उत्तराधिकारीको चर्चा तीव्र हुनु भनेको पार्टीभित्र अब ‘ओलीपछिको युग’को मानसिक तयारी सुरु भएको संकेत हो ।

ओली किन सहज रूपमा नेतृत्व छोड्ने अवस्थामा छैनन् ?

ओलीको राजनीतिक यात्रा हेर्दा एउटा कुरा स्पष्ट देखिन्छ, उनी संघर्षबाट बनेका नेता हुन् । लामो जेल जीवन, आन्तरिक संघर्ष, पार्टीभित्रको प्रतिस्पर्धा र राष्ट्रिय राजनीतिक उतारचढाव पार गरेर उनी शीर्ष नेतृत्वमा पुगेका हुन् । त्यसैले उनी सहज रूपमा शक्ति छोड्ने स्वभावका नेता होइनन् । उनको राजनीतिक शैली नै शक्ति सन्तुलनलाई अन्तिम क्षणसम्म आफ्नो पक्षमा राख्ने खालको छ । त्यसैले सचिवालयमा असहज परिस्थिति बनेपछि उनले केन्द्रीय समिति बैठक बोलाएर शक्ति प्रदर्शन गर्ने रणनीति लिएको विश्लेषण भइरहेको छ । उनलाई थाहा छ, एमालेको ठूलो पंक्ति अझै भावनात्मक रूपमा उनीसँग जोडिएको छ । ओलीको अर्को विशेषता भनेको संकटलाई अवसरमा बदल्ने क्षमता हो ।
यसअघि पनि धेरै पटक उनी राजनीतिक रूपमा कमजोर देखिएका थिए । तर प्रत्येक पटक उनले अप्रत्याशित पुनरागमन गरे । यही कारण अहिले पनि धेरैले उनलाई पूर्ण रूपमा कमजोर भइसकेको निष्कर्ष निकाल्न हतार गर्न नहुने बताइरहेका छन् । तर यथार्थ अर्को पनि छ । समयसँगै कुनै पनि राजनीतिक नेतृत्वमाथि थकान देखिन थाल्छ । नयाँ पुस्ताको अपेक्षा, पार्टीभित्रको शक्ति आकांक्षा र बदलिँदो राजनीतिक परिस्थिति पुरानो शैलीसँग टकराउन थाल्छ । अहिले एमालेभित्र देखिएको असन्तुष्टि त्यसैको परिणाम पनि हुन सक्छ ।

विष्णु पौडेल ः सन्तुलनका राजनीतिज्ञ

यदि ओलीपछिको एमालेको नेतृत्वको कुरा गर्ने हो भने पहिलो नाम प्रायः विष्णु पौडेलको आउँछ । पौडेललाई एमालेभित्र सन्तुलित, व्यवहारिक र संगठन बुझेका नेताका रूपमा हेरिन्छ । उनी धेरै बोल्नेभन्दा काम गर्ने शैलीका नेता मानिन्छन् । पार्टी सञ्चालन, सरकार व्यवस्थापन, शक्ति सन्तुलन र संगठनात्मक समन्वयमा उनको अनुभव गहिरो छ । उनको सबैभन्दा ठूलो शक्ति भनेको उनी विभिन्न धारबीच पुल बन्न सक्ने क्षमता राख्छन् । एमाले अहिले विभाजनको मनोविज्ञानबाट गुज्रिरहेको अवस्थामा यस्तो नेता पार्टीका लागि उपयोगी हुन सक्छ । विशेषतः ओली पक्ष र असन्तुष्ट पक्षबीच संवाद कायम राख्न सक्ने नेताका रूपमा पौडेललाई हेरिन्छ । उनको अर्को बलियो पक्ष प्रशासनिक दक्षता हो । अर्थमन्त्रीका रूपमा होस् वा अन्य जिम्मेवारीमा, उनी कार्यान्वयनमुखी नेता मानिन्छन् । पार्टीभित्र धेरैले उनलाई ‘संगठन जोगाउने नेता’का रूपमा हेर्छन् । तर चुनौती पनि छन् । पौडेलमा ओलीजस्तो जनआकर्षण छैन । उनी भावनात्मक राजनीतिको भन्दा व्यवस्थापनको राजनीतिमा बलिया मानिन्छन् । नेपाली राजनीतिमा कहिलेकाहीँ संगठनभन्दा करिश्मा निर्णायक हुन्छ । यही कारण कतिपयले उनलाई ‘उत्कृष्ट व्यवस्थापक तर सीमित जननेता’ भन्ने टिप्पणी पनि गर्छन् । यदि एमाले अहिलेको संकटबाट स्थिरता खोजिरहेको छ भने पौडेल उपयुक्त विकल्प हुन सक्छन् । तर यदि पार्टीले नयाँ राजनीतिक ऊर्जा र आक्रामक पुनर्गठन चाहिरहेको छ भने त्यो भूमिका उनले कत्तिको निर्वाह गर्न सक्छन् भन्ने प्रश्न खुला नै छ ।

शंकर पोखरेल ः वैचारिक धार र ओलीपछिको निरन्तरता

एमालेभित्र अर्को बलियो नाम हो, शंकर पोखरेल । पोखरेललाई धेरैले ओलीपछिको वैचारिक उत्तराधिकारीका रूपमा हेर्छन् । उनी वैचारिक रूपमा स्पष्ट, राजनीतिक रूपमा आक्रामक र संगठनात्मक रूपमा सक्रिय नेतामा गनिन्छन् । कम्युनिस्ट आन्दोलन, संघीयता, राष्ट्रिय राजनीति र वाम विचारधाराबारे उनी धारिलो अभिव्यक्ति दिने नेताका रूपमा स्थापित छन् । यदि एमालेले ‘ओली लाइन’लाई निरन्तरता दिने निर्णय ग¥यो भने पोखरेल सबैभन्दा स्वाभाविक उत्तराधिकारी बन्न सक्छन् । विशेषतः युवा पुस्तासँग संवाद गर्ने क्षमता, वैचारिक स्पष्टता र रणनीतिक सोचका कारण उनी पार्टीभित्र बलियो हुँदै गएको विश्लेषण पनि हुन्छ । तर उनीमाथि एउटा ठूलो चुनौती छ, उनी अझै पनि ओलीको छायाँबाट पूर्ण रूपमा बाहिर निस्किन सकेका छैनन् । यदि पार्टीभित्रको असन्तुष्टि ‘ओली प्रणाली’विरुद्ध हो भने ओलीकै निकट मानिने नेताले सहज रूपमा सर्वस्वीकार्य नेतृत्व पाउन कठिन हुन सक्छ । पोखरेललाई आलोचकहरूले कहिलेकाहीँ ‘सैद्धान्तिक रूपमा बलिया तर जनस्तरमा सीमित’ नेता पनि भन्ने गर्छन् । उनको राष्ट्रिय जनअपिल अझै पूर्ण रूपमा परीक्षण भएको छैन । तर दीर्घकालीन रूपमा हेर्दा एमालेको दोस्रो पुस्तामध्ये सबैभन्दा वैचारिक रूपमा तयार नेतामध्ये उनीलाई गनिन्छ ।

विद्या भण्डारी ः सहमतिकी अध्यक्ष ?

एमाले वृत्तमा अहिले विस्तारै अर्को सम्भावनाको चर्चा पनि बढ्दै गएको छ, विद्यादेवी भण्डारीको पुनः सक्रिय राजनीतिक प्रवेश । यदि पार्टीभित्र पौडेल र पोखरेलबीच शक्ति संघर्ष चर्कियो, ओली पक्ष र विपक्षबीच सहमति जुटेन र विभाजनको जोखिम बढ्यो भने ‘सम्झौताकी अध्यक्ष’का रूपमा भण्डारीको नाम अगाडि आउन सक्ने विश्लेषण भइरहेको छ । भण्डारीको विशेषता भनेको उनी एमालेको पुरानो भावनात्मक आधारसँग जोडिएकी नेतृ हुन् । मदन भण्डारीको राजनीतिक विरासतसँग जोडिएको कारण पनि कार्यकर्तामाझ उनको विशेष भावनात्मक प्रभाव छ । उनको छवि तुलनात्मक रूपमा कम विवादित छ । उनी विभिन्न गुटसँग संवाद गर्न सक्ने नेतृका रूपमा पनि हेरिन्छिन् । यही कारण सहमतीय विकल्पका रूपमा उनको सम्भावना चर्चामा आएको हो । तर यसमा ठूलो विवाद पनि छ । राष्ट्रपतिपछि पुनः सक्रिय राजनीतिमा फर्किनु नैतिक प्रश्न बन्न सक्छ । त्यसमाथि उनी ओलीनिकट नेतृका रूपमा चिनिने भएकाले असन्तुष्ट समूहले सहज रूपमा स्वीकार नगर्न सक्छ । तर राजनीति सम्भावनाको खेल हो । एमाले गम्भीर संकटमा फस्यो भने असम्भव लाग्ने विकल्पहरू पनि सम्भव बन्न सक्छन् ।

प्रचण्डसँग पुनः वाम एकता ः रणनीति कि बाध्यता ?

नेपाली राजनीतिमा अर्को रोचक सम्भावना पनि बेलाबेला उठ्ने गर्छ, पुष्पकमल दाहाल प्रचण्डसँग पुनः वाम एकता । नेकपा विघटनपछि एमाले र तत्कालीन माओवादी केन्द्रबीच अविश्वास निकै गहिरो बनेको छ । एमाले कार्यकर्ताको ठूलो हिस्सा अझै पनि त्यो अनुभवलाई ‘धोका’का रूपमा सम्झन्छ । त्यसैले तत्काल पुनः एकताको सम्भावना कमजोर देखिन्छ । तर राजनीतिमा स्थायी मित्र वा शत्रु हुँदैनन् । यदि एमाले कमजोर बन्दै गयो, काँग्रेस बलियो हुँदै गयो र वाम मत विभाजनले दुवै दललाई कमजोर बनायो भने पुनः वाम ध्रुवीकरणको बहस उठ्न सक्छ । विशेषतः ओलीपछिको नयाँ नेतृत्वले सम्बन्ध सुधारको प्रयास गर्न सक्छ भन्ने अनुमान पनि छ । वाम राजनीति अस्तित्व संकटमा पुगेको निष्कर्ष बन्यो भने सत्ता समीकरणभन्दा ठूलो कारण ‘वाम अस्तित्व रक्षा’ पनि बन्न सक्छ । तर मुख्य समस्या विश्वासको हो । नेकपा प्रयोगपछि एमालेभित्र माओवादी नेतृत्वप्रति गहिरो संशय छ । त्यसैले पुनः एकता भयो भने त्यो वैचारिकभन्दा बढी रणनीतिक र सत्ताकेन्द्रित समीकरणका रूपमा हेरिने सम्भावना छ ।

एमाले अब कुन मोडमा ?

आज एमाले चार सम्भावित बाटोको चौबाटोमा उभिएको देखिन्छ ।

ओली केन्द्रित निरन्तरता
संस्थागत पुनर्गठन
सहमतीय नयाँ नेतृत्व
पुनः वाम ध्रुवीकरण

यीमध्ये जुन बाटो रोजिए पनि एउटा कुरा स्पष्ट छ, ओलीपछिको एमाले पुरानै शैलीमा चल्न कठिन हुनेछ । यदि पार्टीले संस्थागत रूपान्तरण गर्न सकेन भने भविष्यमा अझ ठूलो संकट आउन सक्छ । यदि केवल व्यक्तिको वरिपरि राजनीति घुमिरह्यो भने उत्तराधिकारको समस्या बारम्बार दोहोरिनेछ । यदि नयाँ नेतृत्वले स्पष्ट दिशा दिन सकेन भने एमालेभित्र असन्तुष्टि थप चर्किन सक्छ ।

निष्कर्षः एमालेको संकट कि नेपाली राजनीतिको नयाँ अध्याय ?

एमालेभित्र अहिले देखिएको बहस केवल एउटा पार्टीको आन्तरिक विवाद होइन । यो नेपालको भावी शक्ति संरचना, वाम राजनीतिको भविष्य र आगामी दशकको राजनीतिक दिशासँग जोडिएको विषय हो । विष्णु पौडेल स्थिरताको अनुहार बन्न सक्छन् । शंकर पोखरेल वैचारिक निरन्तरताको नेतृत्व गर्न सक्छन् । विद्या भण्डारी सहमतिको विकल्प बन्न सक्छिन् । प्रचण्डसँगको पुनः एकताले नयाँ वाम ध्रुवीकरण जन्माउन सक्छ । तर अन्ततः निर्णायक प्रश्न एउटै हो, एमाले अब व्यक्तिकेन्द्रित पार्टी रहन्छ कि संस्थागत पार्टी बन्छ ? किनकि इतिहासले बारम्बार देखाएको छ, जब कुनै पार्टी आफ्नो नेताभन्दा ठूलो बन्न सक्दैन, त्यतिबेला संकट केवल नेतृत्वको हुँदैन, अस्तित्वकै हुन्छ ।