महाधिवेशनको पूर्वसन्ध्यामा एमाले कहाँ उभिएको छ ?

एघारौँ महाधिवेशनले एमालेलाई दुई बाटो देखाइदिएको छ—एक, जहाँ नेतृत्व एक व्यक्तिकेन्द्रित शक्तिमा केन्द्रित हुन्छ । अर्को, जहाँ संगठनात्मक संरचना सामूहिक नेतृत्वमा फर्किन्छ । इश्वर पोखरेल समूहको औपचारिक उदय, प्रदेश–प्रदेशमा चर्किएको प्रतिस्पर्धा, ओलीको सर्वसम्मत सम्भावनामा आएको धक्का र संगठनभित्रको असधैर्यताले एमालेलाई गम्भीर मोडमा पु¥याएको छ । महाधिवेशन कुन धार बलियो हुन्छ भन्नेले एमाले मात्र होइन—समग्र नेपाली राजनीतिमा नयाँ समीकरण निर्माण गर्नेछ ।

डा. डक्टप्रसाद धिताल

यही मंसिर २७–२९ गते हुने नेकपा (एमाले)को एघारौँ राष्ट्रिय महाधिवेशन नजिकिँदै जाँदा पार्टीभित्रको सतहमा लामो समयदेखि दबाइरहेका द्वन्द्व, असहमति र अविश्वासका तहहरू एकाएक विस्फोट भएको दृश्य देखिन थालेको छ । पार्टी नेतृत्व वर्षौँदेखि ‘एकता, केन्द्रीयता र अनुशासन’को मन्त्र जपिरहे पनि संगठनको भित्री संरचनामा भने शक्ति–समीकरणको यति तीव्र धक्का महसुस भइरहेको छ कि अब एमालेभित्र संस्थापन र असन्तुष्टहरूबीचको विभाजन केवल अनुमान वा अफवाह होइन–औपचारिक संरचनासहितको राजनीतिक यथार्थ बनिसकेको छ । यस द्वन्द्वको केन्द्रबिन्दुमा अध्यक्ष केपी शर्मा ओली नै छन् । विगत तीन दशकदेखि एमालेको सर्वस्व जस्तै मानिँदै आएका ओलीलाई पहिलोपटक पार्टीभित्रैबाट चुनौती दिन सक्ने संरचित समूह बनेको छ, इश्वर पोखरेलको नेतृत्वमा । दोस्रो पटक ओली ‘सर्वसम्मत अध्यक्ष’ बन्न नसक्ने अवस्था बनेको छ, जसले एमालेभित्रको पुरानो शक्ति समीकरणमा तीव्र हलचल ल्याएको छ ।

राजनीतिक तापक्रम बढ्दै जाँदा प्रदेशदेखि वडासम्म फैलिएको तरंग

एमालेभित्रको शक्ति संघर्ष कसैको दाबी मात्र होइन । यो असल नेतृत्व, संगठनात्मक अस्तित्व, आगामी चुनावी गणित र पार्टीको भविष्यको दिशामा निर्णायक हुनसक्ने प्रश्न भएको छ । महाधिवेशन प्रतिनिधि छान्ने प्रक्रियादेखि नै सुरु भएको दबाब अहिले प्रदेश–प्रदेशमा चरम विन्दुमा पुगेको छ । वडा र स्थानीय तहमा सुरु भएको प्रतिस्पर्धा क्रमशः प्रदेश कमिटी, क्षेत्रीय कमिटीदेखि महाधिवेशनसम्म प्रभाव पार्ने खालको बन्यो । यसले एकातिर एमालेभित्रको आन्तरिक लोकतन्त्र अझै जीवित छ भन्ने सन्देश दिन्छ भने अर्कोतिर पार्टीभित्रका ‘लुकेका दरार’ अब खुला भइसकेका छन् भन्ने चेतावनी पनि दिन्छ ।

कोशी प्रदेश ः ओली विरुद्धविद्या भण्डारी — एमालेभित्रको सबैभन्दा भिडन्तपूर्ण मोर्चा

कोशी प्रदेश एमालेभित्रको शक्ति–समीकरण परीक्षण गर्ने सबैभन्दा संवेदनशील प्रदेश बनेको छ । यहाँ अध्यक्ष ओलीको समूह र पूर्वराष्ट्रपति विद्या भण्डारीको प्रभावबीच प्रत्यक्ष टक्कर छ । विगतमा नजिक देखिने यी दुई नेताबीच आज छिपिएको प्रतिस्पर्धाले एमालेको उत्तरपूर्वी भूगोलमा यथार्थ परिवर्तन ल्याएको छ । विद्या भण्डारी, जसले लामो समयसम्म एमालेको महिला राजनीति, काठमाडौँ–भक्तपुर–ललितपुरको निर्णय संरचना र केन्द्रीय समितिमा बलियो पकड राखेकी थिइन्, आज पुनः सक्रिय ‘पावर पोल’का रूपमा उदाएकी छन् । अर्कोतर्फ ओली अदालतबाट टेकेर बनेको २०७४ को बहुमतीय संरचनालाई अझै आफ्नो पक्षमा मोड्न चाहन्छन् । कोशीमा प्रतिस्पर्धा यत्तिकै होइन । यसले महाधिवेशनमा अध्यक्ष पदका लागि कति मत विभाजित हुन्छ भन्ने कुरामा निर्णायक भूमिका खेल्नसक्छ । यदि विद्या भण्डारी समूह निर्णायक संख्यामा प्रतिनिधि पठाउन सफल रह्यो भने—ओलीको अब्बल स्थान ‘सर्वसम्मत’बाट ‘प्रतिस्पर्धात्मक’मा झर्न पनि सक्छ ।

मधेश प्रदेश ः पार्टीभित्रको पुरानोपन र नयाँ राजनीतिक सोचको टकराव

मधेशमा लामो समयदेखि एमालेका शक्तिशाली संगठनकर्ता मानिँदै आएका रघुवीर महासेठ र युवा पुस्ताले ‘सुधार–आधारित नेतृत्व’ मानेका योगेश भट्टराईबीच असाधारण प्रतिस्पर्धा छ । मधेश एमालेको पुरानो संरचना अझै पनि महासेठ–किसान–स्थानीय अभिजनको हातमा केन्द्रित छ । उनीहरूले मधेशमा एमालेको जीवित संरचना बचाइदिएको दाबी गर्छन् । तर अर्कोतर्फ योगेश भट्टराई मधेश एमालेलाई २०६०–६५ को मोडेलबाट निकालेर नयाँ पुस्ता, नयाँ राजनीतिक प्रयोग र खुला केन्द्रीय संरचनातर्फ ल्याउने आवाज उठाइरहेका छन् । यी दुई धारबीचको संघर्ष केवल नेतृत्व कसको भन्ने मात्र होइन—मधेशमा एमालेले अब कुन बाटो लिन चाहन्छ भन्ने गहिरो प्रश्न पनि हो ।

बागमती प्रदेश ः बस्नेत–बाँस्कोटा खेमाबीचको मौन तर तीव्र भिडन्त

बागमती प्रदेशमा महेश बस्नेत र गोकुल बाँस्कोटाबीच लामो समयदेखि चल्दै आएको मौन प्रतिस्पर्धा अहिले संगठित शक्ति–संघर्षमा परिणत भएको छ । महेश बस्नेतलाई युवाहरूको आकर्षण, कार्यकर्तासँगको पहुँच र ‘ओलीकृत एजेण्डा’को प्रमुख अनुयायी मानिन्छ । बाँस्कोटालाई भने कूटनीति, प्रशासनिक पकड र ओलीप्रतिको पुरानो निष्ठाका कारण स्थापित प्रभावशाली नेता मानिन्छ । दुवै ओली समूहकै मानिएका भए पनि महाधिवेशनमा ‘प्रभाव क्षेत्र कसको बलियो’ भन्ने परीक्षणले दुवैबीच असाधारण प्रतिस्पर्धा जन्माइदिएको छ ।

गण्डकी प्रदेश ः सिद्धान्त बेनाम संगठनात्मक पकडको प्रतीकात्मक सङ्घर्ष

गण्डकीमा पृथ्वीसुब्बा गुरुङ र खगराज अधिकारीबीचको द्वन्द्वले एमालेभित्रको ‘पुरानो अनुहार’ र ‘प्रायोगिक नेतृत्त्व’ बीचको धारको संकेत दिन्छ । पृथ्वीसुब्बा गुरुङ विचारमा कडा, संगठनमा अनुशासनशील र एमालेको मूल ‘काडर–लाइन’ प्रतिनिधित्व गर्ने नेता मानिन्छन् ।
खगराज अधिकारी भने व्यावहारिक, प्रशासनिक र स्थानीय आवश्यकता बुझेर काम गर्ने नेताका रूपमा आएका छन् । गण्डकीमा कसले कति प्रतिनिधि पठाउने हो भन्ने कुराले पनि महाधिवेशनमा ओली र इतर समूहबीचको दूरी मापन हुनेछ ।

लुम्बिनी प्रदेश ः पौडेल–पोखरेल समीकरण र एमालेको वास्तविक शक्तिकेन्द्र

लुम्बिनी प्रदेश एमालेभित्रको सत्ताकेन्द्रसरह छ । यहाँ विष्णु पौडेल र शंकर पोखरेलबीचको प्रतिस्पर्धा सधैँ नै तीव्र रहँदै आएको हो, तर यसपटक यसले नयाँ मोड लिएको छ । पौडेललाई ओलीका सबैभन्दा नजिकका ‘रणनीतिक मस्तिष्क’ मानिन्छ । शंकर पोखरेललाई ‘व्यावहारिक शक्तिकेन्द्र’ मानिन्छ । यस महाधिवेशनमा यी दुईबीचको दबाब केवल ‘प्रतिनिधि छनोट’मा मात्र होइन—ओलीले आगामी पाँच वर्षमा आफ्नो राजनीतिक उत्तराधिकारी कसलाई तयार पार्ने भन्ने संकेतमा पनि निर्भर छ । यदि इतर समूहलाई रोक्न ओलीले पौडेल–पोखरेल दुवैलाई एक ठाउँमा जोत्न सके भने संस्थापन फर्किन सक्छ । तर यदि यी दुई नेताको प्रतिस्पर्धा खुला रह्यो भने इतर समूहले लुम्बिनीमै ठूलो प्रभाव जमाउन सक्ने अवस्था छ ।

कर्णाली ः कंडेल–शाहको प्रतिस्पर्धा र एमालेको कमजोर आधार

कर्णाली एमालेको परम्परागतरूपमा कमजोर आधार मानिन्छ । यहाँ यामलाल कंडेल र गुलाबजंग शाहबीचको प्रतिस्पर्धाले प्रदेशको एमाले संरचनालाई विभाजित मात्र गरेको छैन । पार्टीको संगठनात्मक भविष्यलाई पनि अस्थिर बनाइदिएको छ । कंडेल संगठनका पुराना अनुशासनशील नेता हुन् । शाह नयाँ पुस्ताको प्रतिनिधि जसले कर्णाली एमालेलाई ‘आधुनिक’ र ‘तकनीकी’ शैलीमा नेतृत्व दिन चाहन्छन् । यस प्रदेशमा कुन धार बलियो हुन्छ भन्ने कुराले एमालेको समग्र रणनीति ‘पश्चिमी विस्तार’मा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ ।

सुदूरपश्चिम ः भट्टविरुद्ध थापा — प्रदेश राजनीतिलाई निर्णायक बनाउने टकराव

सुदूरपश्चिम प्रदेश एमालेका लागि गहिरो सम्भावना भएको प्रदेश हो । यहाँ लेखराज भट्ट र कर्ण थापाबीचको प्रतिस्पर्धाले पार्टीभित्रको आन्तरिक असन्तोषलाई तीव्र बनाएको छ । लेखराज भट्ट पुराना शक्तिकेन्द्र मानिन्छन् । उनी सरकारदेखि प्रदेश–पार्टी संरचनासम्म प्रभाव जमाइरहने नेतामा गनिन्छन् । कर्ण थापा नयाँ शैलीका, संगठनमा खुलापन ल्याउन चाहने र केन्द्रलाई चुनौती दिन सक्ने नेता मानिन्छन् । महाधिवेशनमा यस प्रदेशको प्रतिनिधित्व संख्याले ओली वा इतर समूहको जीत–हारमा ठोस प्रभाव पार्ने अपेक्षा गरिन्छ ।

इश्वर पोखरेल समूह ः इतर धारको औपचारिक उदय

विगतमा असन्तुष्टहरू एमालेभित्र बिखरिएका थिए—कसैले मौनरूपमा आलोचना गर्थे, कसैले गुटगतरूपमा विचार राख्थे तर औपचारिक नेतृत्वको अभाव थियो । यसपटक इश्वर पोखरेलको नेतृत्वमा ‘गुट’ निर्माण हुनु एमालेको इतिहासकै ठूलो परिवर्तन हो । इश्वर पोखरेल एमालेभित्र सैद्धान्तिकरूपमा कडा, कार्यकर्ताबीच लोकप्रिय, अनुशासनप्रिय र ‘संगठन–केंद्रित’ नेताका रूपमा चिनिन्छन् । ओलीले आफूलाई ‘महानायक’ जस्तै प्रस्तुत गर्न थालेका बेला पोखरेलले ‘सामूहिक नेतृत्व’ र ‘संस्थागत संरचना’को पक्षमा खुलेर बोलेका छन् । यो कदम एभालेभित्र नयाँ राजनीतिक मोड हो ।

इतर समूहले उठाएका मुख्य प्रश्नः
– पार्टी एकजनाको होइन, सामूहिक नेतृत्वको संरचना बनाउनुपर्छ
– महासचिवदेखि अध्यक्षसम्मको निर्णय–अनुशासन संयन्त्र पुनर्लेखन गर्नुपर्छ
– प्रदेश र स्थानीय तहमा शक्ति ‘उध्र्वाधर’ होइन ‘आवधिक’रूपमा वितरण गर्नुपर्छ
– पार्टीको भावी नेतृत्व ‘व्यक्तिपूजामा’ होइन ‘नीतिगत योग्यता’मा आधारित हुनुपर्छ
यी माग एमालेभित्र व्यापकरूपमा प्रतिध्वनित भइरहेका छन् ।
ओली समूहको प्रतिक्रिया ः चुनौतीलाई अस्वीकार, शक्तिकेन्द्रलाई मजबुत ओली समूहले इतर धारलाई ‘संगठनभित्र गुट निर्माण’ भन्दै आलोचना गरेको छ, तर यथार्थमा ओली समूह नै एमालेको सबैभन्दा संगठित गुट हो—जहाँ पौडेल, पोखरेल, बस्नेत, महासेठ, बाँस्कोटा, कंडेल, भट्टजस्ता शक्तिशाली नेता लामो समयदेखि ओलीको नजिकतामा छन् ।
यो समूहको उद्देश्य प्रस्ट छः ओलीलाई पुनः सर्वसम्मत अध्यक्ष बनाउने
– संगठनात्मक केन्द्रलाई अध्यक्ष–महासचिवको हातमा राख्ने
– प्रदेश संरचनामा इतर समूहलाई कमजोर बनाउने
-नयाँ पुस्तालाई ‘चयनित’रूपमा मात्र अगाडि बढाउने

तर अहिले इतर समूह बलियो बन्दै जाँदा ओली समूहले ‘मौन बहुमत’ रणनीति अपनाएको देखिन्छ—जसले प्रतियोगिता रोक्न सक्ने सम्भावना कम भयो ।

महाधिवेशन ः एमालेको भविष्यको टर्निङ–पोइन्ट

यसपटकको महाधिवेशन कुनै साधारण महाधिवेशन होइन । यो एमालेको आगामी १० वर्षको राजनीति, नेतृत्व संरचना, संगठनात्मक दर्शन र चुनावी रणनीतिलाई निर्णायक रूपमा मोड्न सक्छ । यदि ओली पुनः अध्यक्ष बने…
-एमाले ‘कडा केन्द्रीय नेतृत्व’को बाटोमा अघि बढ्छ
– इतर समूह कमजोर हुन सक्छ, तर मौन असन्तुष्टि बढ्छ
– नयाँ पुस्तामा निराशा फैलिन सक्छ
– पार्टी ‘व्यक्तिनिष्ठ संरचना’मा थिचिन सक्छ
यदि इतर समूह निर्णायक संख्यामा उभियो…
-एमाले ‘सामूहिक नेतृत्व, साझा विवेक’मा फर्किन सक्छ
-प्रदेश संरचना स्वतन्त्र बन्न सक्छ
– ओलीको करिश्मामाथि आधारित राजनैतिक संस्कृतिमा परिवर्तन आउन सक्छ
– दुवै परिणाम एमालेका लागि निर्णायक हुनेछन्

निष्कर्ष ः एमाले आज एउटा ऐतिहासिक दोबाटोमा

एघारौँ महाधिवेशनले एमालेलाई दुई बाटो देखाइदिएको छ—एक, जहाँ नेतृत्व एक व्यक्तिकेन्द्रित शक्तिमा केन्द्रित हुन्छ । अर्को, जहाँ संगठनात्मक संरचना सामूहिक नेतृत्वमा फर्किन्छ । कोशीदेखि सुदूरपश्चिमसम्म उब्जिएको प्रतिस्पर्धा केवल स्थानीय शक्ति–लडाइँ होइन—यो एमालेको वैचारिक, सांस्कृतिक र संगठनात्मक भविष्यको युद्ध हो । इश्वर पोखरेल समूहको औपचारिक उदय, प्रदेश–प्रदेशमा चर्किएको प्रतिस्पर्धा, ओलीको सर्वसम्मत सम्भावनामा आएको धक्का र संगठनभित्रको असधैर्यताले एमालेलाई गम्भीर मोडमा पु¥याएको छ । महाधिवेशन कुन धार बलियो हुन्छ भन्नेले एमाले मात्र होइन—समग्र नेपाली राजनीतिमा नयाँ समीकरण निर्माण गर्नेछ ।