अनुशासन, समर्पण र सेवाको पर्यायः ‘गुरुङ सर’को प्रेरणादायी जीवनयात्रा

डा. डक्टप्रसाद धिताल

कुनै पनि समाजको वास्तविक निर्माणकर्ता को हुन् भन्ने प्रश्न उठ्दा त्यसको उत्तर सहजै आउँछ, शिक्षक । शिक्षक केवल पाठ्यपुस्तकका अक्षर सिकाउने व्यक्ति होइनन््। उनी भविष्य निर्माण गर्ने शिल्पकार, संस्कारका संवाहक र समाज रूपान्तरणका अभियन्ता हुन् । यस्तै आदर्श शिक्षक, अनुशासनप्रिय व्यक्तित्व, समाजसेवी तथा दूरदर्शी नेतृत्वका धनी हुनुहुन्छ यामबहादुर गुरुङ ‘गुरुङ सर’ । विसं २००७ साल फागुन २८ गते प्युठानको ऐरावती गाउँपालिका वडा नं. ६, बिजुली च्यूरापानीमा (सावकको बिजुली गाविस वडा नम्बर ३) जन्मनुभएका गुरुङको जीवन यात्रा सामान्य गाउँका बालकबाट सुरु भएर सम्मानित शिक्षक, सफल अभिभावक, सामाजिक अभियन्ता, जनप्रतिनिधि तथा समाजका मार्गदर्शक व्यक्तित्वसम्म पुगेको छ । उहाँको जीवन केवल व्यक्तिगत सफलताको कथा होइन; यो एउटा युगको कथा हो, जहाँ संघर्ष थियो, अभाव थियो, तर दृढ इच्छाशक्ति र समर्पणले असम्भवलाई सम्भव बनाएको थियो । आज उहाँलाई सम्झँदा हजारौँ विद्यार्थी, अभिभावक, सहकर्मी तथा समाजका अग्रजहरूका मनमा एउटै भावना जाग्छ, ‘हामीले एउटा असल शिक्षक मात्र होइन, एउटा संस्थालाई नजिकबाट देखेका हुन्छौँ ।’

बाल्यकाल र संघर्षपूर्ण प्रारम्भ

विसं २००७ सालको ग्रामीण नेपाल अहिलेको जस्तो सुविधासम्पन्न थिएन । शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात, सञ्चार सबै दृष्टिले गाउँहरू निकै पछाडि थिए । त्यही परिवेशमा स्वर्गीय कालु गुरुङ र निमादेवी गुरुङका साइँलो सुपुत्रका रूपमा जन्मनुभएका यामबहादुर गुरुङले बाल्यकालदेखि नै संघर्षलाई साथी बनाउनु भयो । त्यतिबेला विद्यालयसम्म पुग्न घण्टौँ पैदल हिँड्नुपर्ने अवस्था थियो । अध्ययनका लागि आवश्यक सामग्री सहज रूपमा उपलब्ध हुँदैनथे । तर ज्ञान प्राप्त गर्ने दृढ इच्छाशक्ति भने उहाँमा बाल्यकालदेखि नै थियो । उहाँका सात दाजुभाइ र दुई दिदीबहिनी हुनुहुन्थ्यो । जसमध्ये अहिले पनि १०५ वर्षीया आमा निमादेवी र चार जना दाजुभाइ तथा दुई दिदीबहिनी हुनुहुन्छ । ठूलो संगोलको परिवारमा जन्मिनुभएका उहाँ बिहानै गाईभैँसीलाई घाँस काट्न जंगल गएर घर फर्केपछि मात्र स्कुल जान पाउनुहुन्थ्यो । विसं २०१६ देखि २०२१ सम्म जनता प्राइमरी स्कुल बिजुली च्यूरापानीमा अध्ययन गर्दै उहाँले प्राथमिक शिक्षा पूरा गर्नुभयो । विद्यार्थी जीवनमै उहाँको प्रतिभा, लगनशीलता र अनुशासनले सबैलाई प्रभावित पार्न थालेको थियो ।

असाधारण प्रतिभाको प्रमाण

साधारण विद्यार्थी र असाधारण विद्यार्थीबीचको भिन्नता परिणामले मात्र होइन, क्षमताले निर्धारण गर्छ । यामबहादुर गुरुङको जीवनमा यसको उत्कृष्ट उदाहरण देखिन्छ । कक्षा ५ मा प्रथम भएपछि उहाँलाई कक्षा ६ अध्ययन नगरी सिधै कक्षा ७ मा भर्ना गरियो । त्यो समयको शैक्षिक प्रणालीमा यस्तो अवसर पाउनु अत्यन्त दुर्लभ कुरा थियो ।
यसले उहाँको असाधारण बौद्धिक क्षमताको परिचय दिन्छ । विसं २०२३ मा कक्षा ८ प्रथम श्रेणीमा उत्तीर्ण हुनु केवल व्यक्तिगत उपलब्धि थिएन । त्यो गाउँ समाजको गर्वको विषय बनेको थियो । यही सफलताले उहाँलाई जीवनको अर्को महत्वपूर्ण मोडमा पु¥यायो ।

किशोर अवस्थामै शिक्षक बन्ने साहसिक यात्रा

आजका युवाहरूले अध्ययन पूरा भएपछि रोजगारी खोज्न वर्षौँ बिताउँछन् । तर यामबहादुर गुरुङले भने अध्ययनसँगै समाजलाई ज्ञान बाँड्ने जिम्मेवारी पनि सम्हाल्नुभयो। विसं २०२३ चैत १ गते श्री शारदा नेपाल राष्ट्रिय प्राथमिक विद्यालय चौरपानीमा शिक्षकको रूपमा नियुक्त भई अध्यापन यात्रा सुरु गर्नुभयो । त्यो समय उहाँको उमेर धेरै थिएन । तर जिम्मेवारीबोध, ज्ञान र आत्मविश्वासले उहाँलाई एक सक्षम शिक्षकका रूपमा स्थापित ग¥यो । उहाँले शिक्षणलाई पेसा मात्र मान्नुभएन, जीवनको धर्म मान्नुभयो ।

निरन्तर अध्ययन र आत्मविकासको अद्भुत उदाहरण

असल शिक्षक कहिल्यै सिक्न छोड्दैन । यो भनाइ यामबहादुर गुरुङको जीवनमा अक्षरशः लागू हुन्छ । शिक्षणमा संलग्न रहँदै उहाँले आफ्नो अध्ययनलाई पनि निरन्तरता दिनुभयो । विसं २०२६ मा कलेज अफ एजुकेशनअन्तर्गत प्राथमिक शिक्षक प्रवीण तालिम तथा स्काउट शिक्षक सेवाकालीन तालिम पाल्पाको तानसेन क्याम्पसबाट प्राप्त गर्नुभयो । त्यसपछि पनि उहाँको अध्ययन यात्रा रोकिएन । विसं २०३२ मा भारतको गोरखपुरस्थित डिएबी कलेजबाट हाई स्कुल दोस्रो श्रेणीमा उत्तीर्ण हुनुभयो । यसले उहाँको सोचलाई अझ फराकिलो बनायो । शिक्षा केवल प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने माध्यम होइन, जीवनलाई परिष्कृत गर्ने साधन हो भन्ने कुरा उहाँले व्यवहारबाट प्रमाणित गर्नुभयो ।

अनुशासनको पर्याय

यामबहादुर गुरुङलाई सम्झँदा धेरै विद्यार्थीहरूको मनमा एउटा विशेष स्मृति आउँछ, अनुशासन । उहाँ अत्यन्त अनुशासनप्रिय शिक्षक हुनुहुन्थ्यो । विद्यालयमा समयमै उपस्थित हुने, कक्षाकोठामा पूर्ण तयारीका साथ प्रवेश गर्ने, विद्यार्थीलाई नियमित अध्ययनमा प्रेरित गर्ने, गलत कार्यप्रति शून्य सहनशीलता अपनाउने उहाँको विशेषता थियो । विद्यार्थीहरू उहाँलाई अत्यन्त सम्मान गर्थे । साँचो अर्थमा भन्नुपर्दा, धेरै विद्यार्थी उहाँसँग डराउँथे पनि । तर त्यो डर दण्डको होइन, सम्मानको डर थियो । ‘गुरुङ सर’ विद्यालयमा आउनुभयो भने वातावरण नै बदलिन्थ्यो । विद्यार्थीहरू अनुशासित बन्थे । कक्षा व्यवस्थित हुन्थे । अध्ययनप्रति गम्भीरता बढ्थ्यो । ‘गुरुङ सर आउँदै हुनुहुन्छ’ भन्ने खबर मात्रले विद्यालयको माहोल बदलिन्थ्यो । त्यही कारण आज पनि उहाँका विद्यार्थीहरू जीवनमा सफल बनेपछि गर्वका साथ भन्छन्, ‘हामीलाई अनुशासन सिकाउने गुरु यामबहादुर गुरुङ सर हुनुहुन्थ्यो ।’

जनता माध्यमिक विद्यालयसँगको लामो सम्बन्ध

विसं २०३३ माघ १३ गते उहाँ शारदा विद्यालयबाट सरुवा भई जनता मिडिल स्कुल बिजुलीमा आउनुभयो । त्यसपछि विसं २०३४ मा जनता माध्यमिक विद्यालयको प्राथमिक तहमा स्थायी नियुक्ति प्राप्त गर्नुभयो । यस विद्यालयसँग उहाँको सम्बन्ध केवल कर्मचारीको रूपमा सीमित रहेन । उहाँले विद्यालयलाई आफ्नो परिवार मानेर सेवा गर्नुभयो । दशकौँसम्म निरन्तर अध्यापन गर्दै हजारौँ विद्यार्थीको भविष्य निर्माण गर्नुभयो । उहाँले विद्यालयमा शैक्षिक गुणस्तर, अनुशासन, नैतिकता र संस्कारलाई विशेष महत्व दिनुभयो ।

शिक्षक मात्र होइन, चरित्र निर्माणकर्ता

आजको समाजमा धेरै शिक्षित व्यक्ति भेटिन्छन् तर चरित्रवान व्यक्ति कम भेटिन्छन् । यामबहादुर गुरुङको शिक्षण दर्शन केवल परीक्षा उत्तीर्ण गराउनेमा सीमित थिएन । उहाँले विद्यार्थीलाई असल नागरिक बनाउन जोड दिनुभयो । सत्य बोल्ने, इमानदार हुने, वृद्धवृद्धालाई सम्मान गर्ने, समाजप्रति उत्तरदायी बन्ने संस्कार उहाँले विद्यार्थीहरूमा विकास गर्नुभयो । त्यसैले उहाँका विद्यार्थीहरू विभिन्न क्षेत्रका सफल व्यक्ति बनेका छन् । उहाँको प्रभाव विद्यालयको चार पर्खालभित्र सीमित रहेन । समाजभर फैलियो ।

अवकाशपछि पनि समाज सेवाको निरन्तरता

धेरैजसो मानिसहरू सेवाबाट अवकाश प्राप्त गरेपछि आरामदायी जीवन बिताउन चाहन्छन् । तर गुरुङ सरको जीवनमा अवकाश अन्त्य होइन, नयाँ जिम्मेवारी र सेवाको सुरुवात बन्यो । उहाँले २०६७ सालमा अनिवार्य अवकाश प्राप्त गरेपछि पनि समाजप्रतिको आफ्नो दायित्वलाई निरन्तरता दिनुभयो । अवकाशपछि उहाँ अझ बढी सक्रिय रूपमा सामाजिक, शैक्षिक तथा सामुदायिक गतिविधिहरूमा संलग्न हुनुभयो । लामो समयसम्म विभिन्न क्षेत्रमा काम गर्दा हासिल गरेको ज्ञान, अनुभव र सीपलाई उहाँले समाजको हितमा प्रयोग गर्नुभयो । उहाँले युवा पुस्तालाई मार्गदर्शन गर्ने, सामाजिक सचेतना फैलाउने तथा समुदायको विकासका कार्यहरूमा महत्वपूर्ण योगदान पु¥याउनुभयो । उहाँको विचारमा सेवा कुनै पद वा जागिरसँग मात्र सीमित हुँदैन, बरु जीवनभर निभाउनुपर्ने कर्तव्य हो । यही सोचका साथ उहाँले अवकाशपछिको समयलाई पनि समाजको उत्थान र विकासका लागि समर्पित गर्नुभयो । त्यसैले उहाँको जीवनले सेवा, समर्पण र सामाजिक उत्तरदायित्वको उत्कृष्ट उदाहरण प्रस्तुत गर्दछ।

न्यायिक समितिको संयोजकका रूपमा योगदान

विसं २०६८ देखि २०७३ सम्म तत्कालीन बिजुली गाउँ विकास समितिको न्यायिक समितिको संयोजकका रूपमा कार्यरत रहँदा उहाँले गाउँ समाजमा शान्ति, न्याय र सद्भाव कायम गर्न महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नुभयो । यस अवधिमा गाउँमा उत्पन्न हुने विभिन्न प्रकारका विवाद, झैझगडा तथा सामाजिक समस्याहरूको समाधानका लागि उहाँले निष्पक्ष र जिम्मेवार ढंगले काम गर्नुभयो । उहाँले कुनै पनि पक्षप्रति पक्षपात नगरी सत्य र न्यायका आधारमा निर्णय गर्ने प्रयास गर्नुहुन्थ्यो । विवाद समाधानका क्रममा सम्बन्धित पक्षहरूको कुरा धैर्यपूर्वक सुन्ने, समस्याको मूल कारण पहिचान गर्ने र मेलमिलापको माध्यमबाट समाधान खोज्ने उहाँको कार्यशैली थियो । यसले गर्दा धेरै विवादहरू स्थानीयस्तरमै समाधान भए र अदालतसम्म पुग्नुपर्ने अवस्था कम भयो । उहाँको इमानदारिता, धैर्यता र न्यायप्रेमी स्वभावले समाजका मानिसहरूमा विश्वास र सम्मान बढाएको थियो । उहाँको नेतृत्वमा समाजमा आपसी समझदारी, सहकार्य र सद्भावको वातावरण निर्माण भयो । न्यायिक समितिको संयोजकका रूपमा उहाँले खेलेको भूमिका गाउँमा शान्ति स्थापना, सामाजिक एकता कायम राख्न तथा न्यायको अनुभूति दिलाउन अत्यन्त महत्वपूर्ण र उदाहरणीय रह्यो ।

अभिभावक नेतृत्वको उत्कृष्ट उदाहरण

विद्यालयप्रतिको साँचो समर्पण केवल जागिर वा पदमा रहँदासम्म सीमित हुँदैन, त्यो त जीवनभरको जिम्मेवारी र सेवाभावसँग जोडिएको हुन्छ । उहाँको जीवनले यही सत्यलाई प्रमाणित गरेको देखिन्छ । विद्यालयबाट औपचारिक रूपमा अवकाश प्राप्त गरिसकेपछि पनि उहाँको विद्यालयप्रतिको प्रेम, लगाव र उत्तरदायित्व समाप्त भएन । बरु उहाँले अभिभावकको भूमिकाबाट विद्यालयको विकास र शैक्षिक गुणस्तर अभिवृद्धिमा निरन्तर योगदान दिइरहनुभयो । उहाँ लगातार अभिभावक शिक्षक संघको अध्यक्षमा निर्विरोध निर्वाचित हुनु साधारण उपलब्धि होइन । कुनै पनि संस्थामा बारम्बार निर्विरोध रूपमा नेतृत्व चयन हुनु भनेको सम्बन्धित व्यक्तिप्रति समुदाय, अभिभावक, शिक्षक तथा सरोकारवालाहरूको उच्च विश्वास, सम्मान र स्वीकार्यता रहेको स्पष्ट संकेत हो । प्रतिस्पर्धा नभई सर्वसम्मत रूपमा नेतृत्वको जिम्मेवारी सुम्पिनु उहाँको निष्पक्षता, इमानदारी, नेतृत्व क्षमता र विद्यालयप्रतिको समर्पणको परिणाम थियो ।जनता माध्यमिक विद्यालय तथा जनप्रिय प्राथमिक विद्यालय जस्ता शैक्षिक संस्थाहरूमा लामो समयसम्म अभिभावक नेतृत्व सम्हाल्नु अझ महत्वपूर्ण विषय हो । अभिभावक शिक्षक संघ विद्यालय र समुदायबीचको सेतुका रूपमा रहने संस्था हो । यस संस्थाको नेतृत्व गर्दै उहाँले विद्यालयको भौतिक, शैक्षिक तथा सामाजिक विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नुभएको हुनुपर्छ । अभिभावक, शिक्षक र विद्यालय व्यवस्थापनबीच सहकार्यको वातावरण निर्माण गर्नु, विद्यार्थीहरूको हितका लागि आवाज उठाउनु तथा विद्यालयको समग्र उन्नतिका लागि आवश्यक पहल गर्नु उहाँको नेतृत्वका प्रमुख विशेषताहरू थिए । यसरी उहाँको नेतृत्वले विद्यालयलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण समुदायलाई सकारात्मक दिशा दिएको देखिन्छ । उहाँप्रतिको विश्वास यति बलियो थियो कि समुदायले पटक–पटक उहाँलाई नै नेतृत्वको जिम्मेवारी सुम्पियो । त्यसैले उहाँको अभिभावक नेतृत्वलाई विद्यालयप्रति समर्पित, जिम्मेवार र प्रेरणादायी नेतृत्वको उत्कृष्ट उदाहरणका रूपमा लिन सकिन्छ । उहाँको योगदानले भावी पुस्ताका अभिभावक तथा समाजसेवीहरूलाई समेत विद्यालय विकासमा सक्रिय सहभागिताका लागि प्रेरणा प्रदान गर्दछ ।

विद्यालय व्यवस्थापन समितिको सफल नेतृत्व

विसं २०७२ देखि २०७७ सम्म जनता माध्यमिक विद्यालयको विद्यालय व्यवस्थापन समितिको अध्यक्षका रूपमा उहाँले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नुभयो । उहाँको नेतृत्वमा विद्यालयले नयाँ उचाइ हासिल ग¥यो । विशेषगरी विद्यालयलाई कक्षा १०+२ सम्म स्तरोन्नति गराउने कार्यमा उहाँको योगदान ऐतिहासिक मानिन्छ । यदि उहाँजस्ता दूरदर्शी नेतृत्वकर्ता नहुँदा आज विद्यालयको अवस्था फरक हुन सक्थ्यो ।

जनप्रतिनिधिका रूपमा जिम्मेवारी

विसं २०७४ सालमा स्थानीय तह निर्वाचनमा उहाँ वडा सदस्यमा सर्वाधिक मतका साथ निर्वाचित हुनुभयो । यो पद उहाँका लागि शक्ति प्रदर्शन गर्ने माध्यम थिएन । यो समाजसेवाको अर्को अवसर थियो । उहाँले विकास, शिक्षा, सामाजिक सद्भाव तथा जनहितका विषयमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्नुभयो । समुदायको विश्वास जित्दै सफल जनप्रतिनिधिको परिचय दिनुभयो ।

सामाजिक विकासका अथक अभियन्ता

हाल पनि उहाँ विभिन्न सामाजिक संस्थामा सक्रिय हुनुहुन्छ । जनता माध्यमिक विद्यालयको सल्लाहकार समिति सदस्य, सामुदायिक वनको उपाध्यक्षलगायत विभिन्न सामाजिक जिम्मेवारी निर्वाह गर्दै आउनुभएको छ । उहाँको जीवनले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ, ‘सेवाको कुनै उमेर हुँदैन ।’
व्यक्तित्वका प्रमुख विशेषताहरू

अनुशासन

उहाँको व्यक्तित्वको सबैभन्दा ठूलो विशेषता अनुशासन थियो । उहाँ समयको मूल्य बुझ्ने, नियम–कानुनको पालना गर्ने र प्रत्येक कार्यलाई व्यवस्थित रूपमा सम्पन्न गर्ने व्यक्ति हुनुहुन्थ्यो । उहाँको अनुशासित जीवनशैलीले अरूलाई पनि प्रेरित गर्ने काम गथ्र्यो ।

इमानदारी

उहाँले आफ्नो जीवनभर सत्यनिष्ठा र इमानदारीलाई उच्च प्राथमिकता दिनुभयो । कुनै पनि प्रलोभन वा कठिन परिस्थितिमा पनि उहाँले आफ्नो नैतिक मूल्य र सिद्धान्त त्याग्नुभएन । त्यसैले समाजमा उहाँको निष्कलंक र सम्मानित छवि कायम रह्यो ।

समर्पण

शिक्षा र समाज सेवाको क्षेत्रमा उहाँको योगदान अतुलनीय थियो । उहाँले व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा समाजको हितलाई प्राथमिकता दिनुभयो र आफ्नो समय, ज्ञान तथा ऊर्जा समाजको विकासका लागि समर्पित गर्नुभयो ।

नेतृत्व क्षमता

जहाँसुकै जिम्मेवारी प्राप्त भए पनि उहाँले कुशल नेतृत्व प्रदर्शन गर्नुभयो । उहाँमा सबैलाई साथ लिएर अगाडि बढ्ने, सही निर्णय गर्ने र चुनौतीपूर्ण परिस्थितिलाई सफलतापूर्वक व्यवस्थापन गर्ने क्षमता थियो । त्यसैले उहाँ सबैको विश्वासका पात्र बन्नुभयो ।

दूरदर्शिता

उहाँ तत्कालीन परिस्थितिलाई मात्र होइन, भविष्यका सम्भावना र चुनौतीहरूलाई पनि विचार गरेर निर्णय गर्नुहुन्थ्यो । उहाँका योजनाहरू र सोचाइहरू दीर्घकालीन लाभ तथा विकासलाई केन्द्रमा राखेर बनाइन्थे, जसले सकारात्मक परिणाम ल्यायो ।

न्यायप्रियता

उहाँ सधैँ सत्य, निष्पक्षता र न्यायको पक्षमा दृढ रहनुभयो । कुनै पनि व्यक्तिप्रति पक्षपात नगरी सही र गलतको स्पष्ट मूल्यांकन गर्नु उहाँको विशेषता थियो । अन्यायका विरुद्ध आवाज उठाउने र न्यायको संरक्षण गर्ने गुणले उहाँलाई समाजमा सम्मानित व्यक्तित्व बनायो ।

निष्कर्ष

गुरुङ सर केवल एउटा नाम होइन, एउटा प्रेरणा हो । उहाँ केवल शिक्षक होइन, शिक्षाको आन्दोलन हुनुहुन्छ । उहाँ केवल समाजसेवी होइन, समाज निर्माणको आधारस्तम्भ हुनुहुन्छ । उहाँ केवल जनप्रतिनिधि होइन, जनविश्वासको प्रतीक हुनुहुन्छ । च्यूरापानीको एउटा मेहनती बालकदेखि हजारौँ विद्यार्थीका आदर्श गुरु, सम्मानित सामाजिक अगुवा र सफल नेतृत्वकर्तासम्मको उहाँको यात्रा वास्तवमै प्रेरणादायी छ । आज उहाँलाई सम्मान गर्नु भनेको एउटा व्यक्तिलाई मात्र सम्मान गर्नु होइन । शिक्षा, अनुशासन, इमानदारी र सेवाको मूल्यलाई सम्मान गर्नु हो । गुरुङ सरको सुस्वास्थ्य, दीर्घायु, सुख, शान्ति तथा निरन्तर सामाजिक योगदानका लागि हार्दिक शुभकामना व्यक्त गर्दछौँ । ‘असल शिक्षक कहिल्यै अवकाश हुँदैनन् । उनीहरू आफ्ना विद्यार्थीहरूको सफलतामा सधैँ जीवित रहन्छन् ।’ यामबहादुर गुरुङ ‘गुरुङ सर’ त्यस्तै अमर शिक्षक हुनुहुन्छ, जसको योगदान भावी पुस्ताले पनि गर्वका साथ सम्झिरहनेछ ।