सूर्य ढकाल
सोभियत संघको विघटनपछि रक्षात्मक बनेको कम्युनिस्ट आन्दोलन नेपालमा भने मदन भण्डारीको नेतृत्वमा जनताको बहुदलीय जनवादको प्रकाशमा एकपछि अर्को सफलता हासिल गर्दै अगाडि बढिरहेको थियो । तर भदौ २३ र २४ को घटनापछि भएको फागुन २१ को निर्वाचनमा कम्युनिस्ट विचारधाराले अपेक्षित जनमत प्राप्त गर्न सकेन् । विगतको तुलनामा लज्जाजनक हार व्यहोर्नुप¥यो । विश्व इतिहासमा सन् १८४८ मा प्बच िःबचह र ँचष्भमचष्अज भ्लनभकि द्वारा प्रकाशित कम्युनिस्ट घोषणापत्रले मानव समाजको वर्गीय संरचना, शोषणको स्वरूप तथा वैज्ञानिक समाजवादको मार्गचित्र प्रस्तुत गरेको थियो । ‘संसारका मजदुरहरू एक होऔँ’ भन्ने ऐतिहासिक नारासहित आएको उक्त घोषणापत्र केवल एउटा राजनीतिक दस्ताबेज मात्र नभई उत्पीडित वर्गको मुक्ति आन्दोलनको वैचारिक आधार बन्यो । आज विश्व राजनीति, अर्थतन्त्र, प्रविधि र सामाजिक सम्बन्धहरू तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेका बेला कम्युनिस्ट घोषणापत्रको सान्दर्भिकता, कम्युनिस्ट आन्दोलनको चुनौती तथा यसको रक्षा र विकासबारे गम्भीर बहस आवश्यक बनेको छ । कम्युनिस्ट घोषणापत्रले समाजको विकासलाई वर्ग संघर्षको दृष्टिकोणबाट विश्लेषण ग¥यो । दास युगदेखि सामन्तवाद र पूँजीवादसम्म आइपुग्दा उत्पादनका साधनमाथिको नियन्त्रणले शासक र शोषित वर्गबीच संघर्ष जन्माएको तथ्य प्रस्तुत गरियो । पूँजीवादी व्यवस्थाले उत्पादन शक्तिको तीव्र विकास गरे पनि श्रमिक वर्गमाथि चरम शोषण गरिरहेको निष्कर्ष घोषणापत्रले निकालेको थियो ।
यस घोषणापत्रले मजदुर वर्गलाई आफ्नो वर्गीय चेतना विकास गर्दै संगठित संघर्षमार्फत शोषणमुक्त समाज निर्माण गर्न आह्वान ग¥यो । विश्वका धेरै देशमा समाजवादी आन्दोलन, मजदुर आन्दोलन, ट्रेड युनियन आन्दोलन तथा उपनिवेशवादविरोधी संघर्षहरूमा यसको गहिरो प्रभाव रह्यो ।
२१औँ शताब्दीमा विश्व राजनीतिक र आर्थिक संरचनामा व्यापक परिवर्तन आएको छ । विश्वव्यापीकरण, सूचना प्रविधिको विकास, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल अर्थतन्त्र तथा बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूको प्रभावले उत्पादन र श्रम सम्बन्धको स्वरूप परिवर्तन गरिरहेको छ । परम्परागत उद्योगहरू कमजोर बन्दै गएका छन् भने अस्थायी श्रम, इकनोमी र डिजिटल श्रमको विस्तार भइरहेको छ । पूँजीवादले आफूलाई नयाँ रूपहरूमा ढाल्दै विश्व अर्थतन्त्रमा प्रभुत्व कायम राखेको छ । केही सीमित शक्तिशाली समूहको हातमा सम्पत्ति केन्द्रित हुँदै जाँदा धनी र गरिबबीचको दूरी झन् बढेको छ । बेरोजगारी, आर्थिक असमानता, श्रमिक असुरक्षा, जलवायु संकट, युद्ध र सांस्कृतिक हस्तक्षेप जस्ता समस्याले विश्वलाई चुनौती दिइरहेका छन् । यस्तो परिस्थितिमा कम्युनिस्ट घोषणापत्रका मूल विचार—श्रमको सम्मान, उत्पादन साधनमाथि जनताको अधिकार, सामाजिक न्याय, समानता र शोषणविरोधी संघर्ष—आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक देखिन्छन् । तर बदलिँदो युगअनुसार आन्दोलनको शैली, संगठन र रणनीतिमा नवीनता आवश्यक छ ।
विश्व कम्युनिस्ट आन्दोलन अहिले अनेक चुनौतीको सामना गरिरहेको छ । पहिलो चुनौती वैचारिक विचलन हो । कतिपय कम्युनिस्ट शक्तिहरू सत्ताकेन्द्रित राजनीति, अवसरवाद र व्यक्तिवादमा फसेका कारण जनविश्वास कमजोर बनेको छ । सिद्धान्त र व्यवहारबीचको अन्तरले आन्दोलनलाई क्षति पु¥याएको छ । दोस्रो चुनौती विश्व पूँजीवादको सांस्कृतिक प्रभाव हो । उपभोक्तावाद, व्यक्तिगत सफलता केन्द्रित सोच, सामाजिक सञ्जालमार्फत फैलिएको भ्रम र राजनीतिक निराशाले वर्गीय चेतनालाई कमजोर बनाइरहेको छ । युवा पुस्ता तत्कालीन लाभ र व्यक्तिगत करियरतर्फ आकर्षित हुँदा सामूहिक संघर्षको भावना कमजोर हुन थालेको छ । तेस्रो चुनौती संगठनात्मक कमजोरी हो । कतिपय कम्युनिस्ट पार्टीहरू जनतासँग प्रत्यक्ष सम्बन्धभन्दा केवल निर्वाचन केन्द्रित राजनीतिमा सीमित भएका छन् । श्रमिक, किसान, विद्यार्थी र उत्पीडित समुदायसँगको सम्बन्ध कमजोर हुँदा आन्दोलनको सामाजिक आधार संकुचित हुँदै गएको छ । चौथो चुनौती अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति सन्तुलनसँग सम्बन्धित छ । समाजवादी शक्तिहरू कमजोर बन्दा साम्राज्यवादी हस्तक्षेप र आर्थिक दबाब बढेको छ । विकासशील राष्ट्रहरूको राष्ट्रिय स्वाधीनतामाथि विभिन्न ढंगले हस्तक्षेप भइरहेको अवस्था छ ।
नेपालमा कम्युनिस्ट आन्दोलन
नेपालमा कम्युनिस्ट आन्दोलनले ऐतिहासिक भूमिका खेलेको छ । राणा शासनविरोधी आन्दोलनदेखि जनआन्दोलन, गणतन्त्र स्थापना र संविधान निर्माणसम्म कम्युनिस्ट शक्तिहरू अग्रपङ्क्तिमा रहे । सामाजिक न्याय, राष्ट्रियता, लोकतन्त्र र जनजीविकाका मुद्दाहरूलाई स्थापित गर्न कम्युनिस्ट आन्दोलनले योगदान पु¥याएको छ । तर पछिल्लो समय नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलन पनि विभाजन, गुटबन्दी, सत्तासंघर्ष र वैचारिक अस्पष्टताको समस्याबाट प्रभावित देखिन्छ । जनताले अपेक्षा गरेको सुशासन, रोजगारी, उत्पादन वृद्धि र सामाजिक समानताको लक्ष्य अझै पूर्ण रूपमा हासिल हुन सकेको छैन । यसले आन्दोलनप्रति निराशा बढाउने खतरा उत्पन्न गरेको छ । नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई जनताको दैनिक जीवनसँग जोडिन आवश्यक छ । कृषि, उद्योग, शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र राष्ट्रिय स्वाधीनताको सवाललाई प्राथमिकतामा राखेर जनमुखी कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ । केवल नाराभन्दा व्यवहारमा जनपक्षीय परिवर्तन ल्याउन सके मात्र आन्दोलनप्रति विश्वास बलियो हुन्छ । कम्युनिस्ट आन्दोलनको रक्षा गर्न सर्वप्रथम वैचारिक स्पष्टता आवश्यक छ । माक्र्सवादलाई जडसूत्रका रूपमा होइन, बदलिँदो समाजको वैज्ञानिक विश्लेषण गर्ने विधिका रूपमा बुझ्नुपर्छ । समयअनुसार नीति र कार्यक्रम परिमार्जन गर्न सकिएन भने आन्दोलन जनजीवनबाट टाढा जान सक्छ ।
दोस्रो, जनतासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध बलियो बनाउनुपर्छ । मजदुर, किसान, युवा, महिला, दलित, आदिवासी तथा उत्पीडित समुदायका मुद्दालाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ । जनताको दुःख, समस्या र संघर्षसँग जोडिएको आन्दोलन मात्र दीर्घकालीन रूपमा सफल हुन्छ । तेस्रो, संगठनभित्र लोकतान्त्रिक अभ्यास सुदृढ गर्नुपर्छ । आन्तरिक बहस, आलोचना–आत्मालोचना, पारदर्शिता र सामूहिक नेतृत्वको संस्कृति विकास गर्न आवश्यक छ । व्यक्तिपूजा र अन्ध समर्थनले आन्दोलनलाई कमजोर बनाउँछ । चौथो, प्रविधिको सकारात्मक उपयोग गर्नुपर्छ । डिजिटल माध्यममार्फत वैचारिक बहस, संगठन विस्तार, जनचेतना अभिवृद्धि र राजनीतिक शिक्षालाई आधुनिक बनाउनु आवश्यक छ । नयाँ पुस्तालाई आकर्षित गर्ने शैलीमा आन्दोलनलाई प्रस्तुत गर्न सक्नुपर्छ । पाँचौँ, राष्ट्रियता र जनजीविकाको प्रश्नलाई जोड्नुपर्छ । राष्ट्रिय स्वाधीनताको रक्षा, आर्थिक आत्मनिर्भरता, उत्पादन वृद्धि र सामाजिक न्यायलाई केन्द्रमा राखेर आन्दोलन अघि बढे मात्र जनसमर्थन बलियो हुन्छ । भविष्यको कम्युनिस्ट आन्दोलन केवल सत्ता प्राप्तिको आन्दोलनमा सीमित हुनु हुँदैन । यसले मानव मुक्ति, सामाजिक समानता, वातावरण संरक्षण, वैज्ञानिक चेतना र मानवीय सभ्यताको उन्नत विकासलाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ । आज जलवायु परिवर्तन विश्वकै ठूलो चुनौती बनेको छ । प्राकृतिक स्रोतको अन्धाधुन्ध दोहन पूँजीवादी नाफामुखी सोचको परिणाम हो । त्यसैले समाजवादी दृष्टिकोणले वातावरणीय न्यायलाई पनि समेट्न आवश्यक छ । त्यसैगरी महिला मुक्ति, जातीय समानता, सांस्कृतिक विविधताको सम्मान तथा मानव अधिकारको प्रश्नलाई आधुनिक कम्युनिस्ट आन्दोलनले गम्भीर रूपमा आत्मसात गर्नुपर्छ । वर्गीय मुक्तिसँगै सामाजिक उत्पीडनका अन्य रूपहरूको अन्त्यतर्फ पनि आन्दोलन उन्मुख हुनुपर्छ ।
विश्वका विभिन्न देशका प्रगतिशील शक्तिहरूबीच सहकार्य र अन्तर्राष्ट्रिय एकता आवश्यक छ । साम्राज्यवाद, युद्ध, आर्थिक शोषण र सांस्कृतिक हस्तक्षेपविरुद्ध साझा संघर्षको आवश्यकता झन् बढ्दो छ । कम्युनिस्ट घोषणापत्रले प्रस्तुत गरेको वैज्ञानिक समाजवादको विचार आज पनि विश्वका श्रमिक, उत्पीडित र न्यायप्रेमी जनताका लागि प्रेरणाको स्रोत बनेको छ । बदलिँदो परिवेशसँगै चुनौतीहरू बदलिएका छन्, तर शोषण, असमानता र अन्यायको स्वरूप अझै समाप्त भएको छैन । त्यसैले कम्युनिस्ट आन्दोलनको आवश्यकता पनि समाप्त भएको छैन ।
तर आन्दोलनलाई जीवन्त राख्न समयअनुसार रूपान्तरण आवश्यक छ । वैचारिक स्पष्टता, जनतासँगको सम्बन्ध, लोकतान्त्रिक संगठन संस्कृति, प्रविधिको उपयोग तथा जनजीविकासँग जोडिएको कार्यक्रममार्फत मात्र कम्युनिस्ट आन्दोलनको रक्षा र विकास सम्भव हुन्छ । आजको आवश्यकता भनेको इतिहासबाट प्रेरणा लिँदै भविष्यको समाज निर्माणतर्फ अग्रसर हुनु हो । समानता, न्याय, स्वाधीनता र मानव मुक्ति प्राप्तिको लक्ष्यसहित कम्युनिस्ट आन्दोलनले आफूलाई नयाँ युगअनुसार पुनर्गठन गर्न सकेमा यसको भविष्य अझ सशक्त बन्न सक्छ ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्