दुई दिने सार्वजनिक बिदाः बदलिँदो समयमा नयाँ रणनीतिको आवश्यकता

हाम्रो परम्परागत शैक्षिक क्यालेन्डर हप्ताको छ दिन विद्यालय सञ्चालन हुने गरी तयार पारिएको हुन्थ्यो । अब हप्तामा दुई दिन बिदा हुँदा वर्षभरिको कुल कार्यदिनमा उल्लेख्य कटौती हुनेछ । यस्तो अवस्थामा पाठ्यक्रमलाई समयमै सक्नुपर्ने र शिक्षाको गुणस्तरलाई पनि कायम राख्नुपर्ने दोहोरो दबाब विद्यालय प्रशासन, शिक्षक र विद्यार्थीमाथि परेको छ । यस चुनौतीलाई अवसरमा बदल्न अब हामीले परम्परागत शिक्षण पद्धति र व्यवस्थापनमा आमूल परिवर्तन गर्नुपर्ने बेला आएको छ ।

दिनेश सिग्देल

नेपाल सरकारले हालै मन्त्रीपरिषद्को निर्णयमार्फत हप्तामा दुई दिन (शनिबार र आइतबार) सार्वजनिक बिदा दिने व्यवस्था लागू गरेको छ । यो निर्णयले प्रशासनिक क्षेत्रमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने बहस त छँदैछ, तर यसको सबैभन्दा गम्भीर र प्रत्यक्ष प्रभाव शैक्षिक क्षेत्रमा पर्ने देखिन्छ । विशेषगरी आगामी शैक्षिक सत्र २०८३ को संघारमा उभिरहँदा, अघिल्ला वर्षहरूभन्दा यो सत्र हाम्रा लागि बिल्कुलै भिन्न र चुनौतीपूर्ण हुने निश्चित छ । हाम्रो परम्परागत शैक्षिक क्यालेन्डर हप्ताको छ दिन विद्यालय सञ्चालन हुने गरी तयार पारिएको हुन्थ्यो । अब हप्तामा दुई दिन बिदा हुँदा वर्षभरिको कुल कार्यदिनमा उल्लेख्य कटौती हुनेछ । यस्तो अवस्थामा पाठ्यक्रमलाई समयमै सक्नुपर्ने र शिक्षाको गुणस्तरलाई पनि कायम राख्नुपर्ने दोहोरो दबाब विद्यालय प्रशासन, शिक्षक र विद्यार्थीमाथि परेको छ । यस चुनौतीलाई अवसरमा बदल्न अब हामीले परम्परागत शिक्षण पद्धति र व्यवस्थापनमा आमूल परिवर्तन गर्नुपर्ने बेला आएको छ ।

१. पाठ्यक्रम र कार्यतालिकाको पुनरावलोकन

हप्तामा दुई दिन बिदा दिँदा वर्षभरिमा झन्डै ५२ दिन थप बिदा हुनेछन् । यसले गर्दा साविकको पाठ्यभार पूरा गर्न कठिन हुन सक्छ ।
त्यसैले, शिक्षा मन्त्रालय र स्थानीय तहहरूले पाठ्यक्रमको ‘कन्टेन्ट’ लाई पुनरावलोकन गरी मुख्य सिकाइ उपलब्धि (Core Learning Outcomes ) मा केन्द्रित हुनुपर्छ । अनावश्यक वा दोहोरिएका विषयवस्तुलाई संक्षिप्त गर्ने र प्रयोगात्मक पक्षलाई जोड दिने रणनीति अपनाउनु पर्छ ।

२. अन्य बिदाहरूको कटौती र समायोजन

हाम्रो शैक्षिक क्यालेन्डरमा सांस्कृतिक, स्थानीय र आकस्मिक बिदाहरूको सङ्ख्या निकै ठूलो छ । अब हप्तामा दुई दिन बिदा भइसकेपछि साविकमा दिइँदै आएका हिउँदे बिदा, वर्षे बिदा र अन्य सानातिना स्थानीय बिदाहरूलाई भारी कटौती गर्नु अनिवार्य छ । यदि हामीले अन्य बिदाहरूलाई यथावत् राख्यौँ भने विद्यार्थीहरूले वर्षमा १८० दिन पनि विद्यालय जान नपाउने अवस्था आउन सक्छ, जुन शैक्षिक दृष्टिकोणले घातक हुनेछ ।

३. दैनिक विद्यालय समयको थप (Credit Hours Management)

हप्तामा दुई दिनको बिदालाई पूर्ति गर्न बाँकी पाँच दिनमा विद्यालयको समय बढाउन सकिन्छ । बिहान अलि चाँडो विद्यालय सुरु गर्ने वा अपराह्न ढिलोसम्म कक्षा सञ्चालन गरेर दैनिक ‘क्रेडिट आवर’ बढाउन सकिन्छ । यसले गर्दा हप्तामा गुमेका घण्टाहरूलाई पाँच दिनभित्रै व्यवस्थापन गर्न मद्दत पुग्नेछ ।

४. प्रविधिमैत्री र मिश्रित सिकाइ (Blended Learning)

दुई दिनको बिदालाई पूर्ण रूपमा ‘खाली समय’को रूपमा मात्र लिनु हुँदैन । शनिबार र आइतबारको समयमा विद्यार्थीहरूलाई घरमै बसेर गर्न सकिने प्रोजेक्ट वर्क, अनलाइन असाइनमेन्ट वा ‘सेल्फ–लर्निङ’ सामग्रीहरू प्रदान गर्नुपर्छ । प्रविधिको प्रयोग गरेर गुगल क्लासरुम वा अन्य माध्यमबाट शिक्षक र विद्यार्थीबीचको सम्पर्कलाई निरन्तरता दिन सकिन्छ । यसले गर्दा कक्षाकोठामा सैद्धान्तिक कुराहरू मात्र सिकाउने र घरमा प्रयोगात्मक अभ्यास गर्ने वातावरण बन्छ ।

५. शिक्षकहरूको कार्यक्षमता र तयारी

पाठ्यक्रम समयमै सक्न शिक्षकहरूको भूमिका सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुन्छ । अब शिक्षकहरूले ‘स्मार्ट टिचिङ’मा जोड दिनुपर्छ । एउटै विषयलाई लामो समयसम्म व्याख्या गर्नुभन्दा शिक्षण सामग्री र भिजुअल एड्सको प्रयोग गरी छोटो समयमा प्रभावकारी रूपमा बुझाउने कला विकास गर्नुपर्छ । शैक्षिक क्यालेन्डरलाई कडाइका साथ पालना गर्ने र अध्यापन योजना (ीभककयल एबिल)लाई परिष्कृत बनाउनु अबको आवश्यकता हो ।

६. अभिभावक र समुदायको भूमिका

बिदाका दुई दिन विद्यार्थीहरूले के गरिरहेका छन् भन्ने कुरामा अभिभावकहरू बढी सचेत हुनुपर्नेछ । बिदाको अर्थ केवल खेल्ने वा मोबाइल चलाउने मात्र होइन भन्ने सन्देश बालबालिकालाई दिनुपर्छ । विद्यालयले दिने गृहकार्य वा सिर्जनात्मक काममा अभिभावकले सहयोग गर्दा पाठ्यक्रमको बोझ कम गर्न सजिलो हुनेछ ।

७. स्थानीय सरकारको सक्रियता

शिक्षाको अधिकार स्थानीय तहमा आएको वर्तमान अवस्थामा, प्रत्येक गाउँपालिका वा नगरपालिकाले आफ्नो क्षेत्रको भौगोलिक र सामाजिक अवस्था हेरी छुट्टै ‘शैक्षिक क्यालेन्डर’ बनाउन सक्छन् । स्थानीय चाडपर्वका बिदाहरूलाई कम गर्ने र दुई दिने बिदाको समयलाई कसरी रचनात्मक बनाउने भन्नेमा स्थानीय सरकारले विद्यालयहरूलाई स्पष्ट निर्देशन र सहयोग गर्नुपर्छ ।

निष्कर्षमा

हप्तामा दुई दिन बिदा दिने निर्णयले शिक्षक र विद्यार्थीलाई मानसिक रूपमा पुनर्ताजगी दिने सकारात्मक पक्ष पनि छ । तर, यसको व्यवस्थापन सही ढंगले हुन सकेन भने हाम्रो शैक्षिक सत्र २०८३ अस्तव्यस्त हुन सक्छ । तसर्थ, बिदा कटौती, समय व्यवस्थापन र आधुनिक शिक्षण पद्धतिको अवलम्बन नै अबको मुख्य रणनीति हुनुपर्छ । चुनौतीहरू धेरै छन्, तर सही योजना र दृढ इच्छाशक्ति भएमा हामी यो बदलिँदो परिस्थितिमा पनि शिक्षाको गुणस्तरलाई अझ उचाइमा पु¥याउन सक्छौँ ।

(लेखक सिग्देल शिक्षा क्षेत्रको व्यवस्थापन र सामाजिक विषयवस्तुमा कलम चलाउँछन् ।)