26 May 2024  |   आइतवार, जेष्ठ १३, २०८१

यस्तै हो भने एक दिन हामी भोकमरीको नराम्रो चपेटामा पर्छौं

मिसनटुडे संवाददाता
प्रकाशित मितिः बुधबार, फाल्गुन ९, २०८०  

मैले यसलाई एउटा कीट पाठशालाको रूपमा विकास गरौँ भनिरहेको छु । तर हाम्रो पालिका र जनप्रतिनिधिहरूलाई यसबारे ज्ञान र रुचि नै छैन । अहिले त्यहाँ विभिन्न प्रदेश, पालिका र विदेशबाट समेत विज्ञहरू आएर अवलोकन गर्नुभएको छ । हामी नार्कसँग मिलेर काम गरिरहेका छौँ । जहाँ नार्क वैज्ञानिकहरू वर्षमा दुई–तीन पटक आएर अनुसन्धान गर्नुहुन्छ । यो ठाउँ र यहाँको कीट विकासबारे विभिन्न सञ्चार माध्यममा समाचार प्रकाशन÷प्रसारण भएका छन् । तर दुःखको कुरा त्यो ठाउँमा अहिलेसम्म मेरै पालिकाबाट कुनै कर्मचारी वा जनप्रतिनिधि त्यहाँ अवलोकन गर्न पुग्नुभएको छैन । हाम्रो पालिका यसबारे बेखबर छ । अब भन्नुस् यसलाई के भन्ने !

० नेपालमा भइरहेको मौलीपालन कुन किसिमको छ ? यहीँको रैथाने प्रजातिको मौरी पालिँदै आएको छ वा आयातित प्रजातिका मौरी पालिने गरेको छ ?

नेपालमा विभिन्न प्रजातिका मौरी पालन गरिँदै आएको अवस्था छ । सबैभन्दा बढी त आयातित मेलिफेरा प्रजातिको मौरी पालनमै किसान बढी आबद्ध हुनुहुन्छ । मौरी पालक किसानको छाता संगठन नेपाल मौरी पालक महासंघले गत वर्ष सार्वजनिक गरेको एक तथ्यांकअनुसार नेपालमा झन्डै २० हजार किसान मौरी पालनमा आबद्ध छन् । यो चाहिँ मौरी पालनमा प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएका किसानको तथ्यांक होे । ३०–४० देखि सय दुई सयसम्म मौरीका घार पालेका किसानको तथ्यांक हो । नेपालमा मेलिफेरा, कठ्यौरी, भेरेलगायतका १० लाखभन्दा पनि बढीका लागि मौरीको गोलाको ठाउँ छ भनिन्छ तर यहाँ विभिन्न प्रजातिका दुई सय गोला मात्र मौरी पालन हुँदै आएको छ । अझै ८ सय गोला मौरी पाल्ने ठाउँ त खाली नै छ । अब राज्यले कृषि क्षेत्रमा केही नगरेको भन्ने त होइन तर मुलुक संघीयतामा गएपछि सबैभन्दा ठूलो मार किसानलाई परेको छ । पहिला जिल्ला कृषि कार्यालय र सेवा केन्द्र हुन्थ्यो । केही समस्या प¥यो भने किसान सेवा केन्द्रमा जान्थ्यो । सेवा केन्द्रले जिल्ला कृषि कार्यालयलाई किसानका समस्या समाधानका लागि अनुरोध गथ्र्यो । त्यहाँ सबै विभागको कम्तीमा एउटा विज्ञ हुन्थ्यो । तर अहिले छिटोछरितोका लागि कृषि शाखा पालिकामा ल्याइयो । तर त्यहाँ विज्ञताको कमी भयो ।

० नेपालमा मौरीपालन सम्बन्धी अध्ययन गरेका विज्ञकै अभाव छ भन्छन् नि हो ?

नेपालमा मौरीका ठूलो ठूलो विज्ञहरू हुनुहुन्छ । तर उहाँहरू यो देशमा बस्न चाहनुहुन्न । बस्नु पनि भएको छैन । हामीले हालसालै नेपालमा मौरीको डिएनए चेक गर्न चाहेका थियौँ । नेपालमा मौरी आएको ४०–५० वर्ष भएकाले मौरीको जिन बूढो भयो कि भनेर हामीले मौरीको डिएनए परीक्षण गर्न चाहेका थियौँ । त्यो काम किसानको लेबलबाट सम्भव हुने कुरा भएन । तर विज्ञहरूको अभावले त्यो काम हुन सकिरहेको छैन ।

० अहिले नेपालमा कति प्रकारका मौरीहरू पालिने गरेका छन् ?

नेपालमा पालिने मौरीमा मुख्य गरी ५ वटा प्रजाति छन् । त्यसमध्ये हाम्रो रैथाने प्रजाति जसलाई सेरेना भन्छ त्यो हिमाली, पहाडी र तराई गरेर तीन प्रकारको छ । तराईमा भएको यो प्रजातिको अवस्था खतरामा छ, लोप हुने अवस्थामा छ । अहिले हाम्रो अभियान भनेकै तराईको सेरेना प्रजातिको रैथाने मौरीलाई कसरी बचाउने भन्ने हो । पहाडी सुरक्षित छ किनकि त्यहाँ व्यावसायिक रूपमा खेती भइरहेको छ । हिमाली पनि त्यति सुरक्षित छैन । त्यसपछि हाम्रै रैथाने मौरी कठ्यौरी छ । यो पनि नेपालबाट लोप हुने अवस्थामै छ । यो यस्तो अवस्थामा छ जहाँ यसलाई बचाउन नै अप्ठेरो छ । अर्को खागो भन्ने छ, जसलाई स्थानीय भाषामा भेरे मौरी भनिन्छ । जुन रुखहरूमा हुन्छ । यो पनि संकटपूर्ण अवस्थामा छ । मह सिकार गर्नेहरूले आगो लगाउने र मारिदिने कारणले यो प्रजाति पनि संकटमा परको छ । त्यसपछि आएर भीर मौरी । यो मौरी दैलेख, जाजरकोटको जंगलतिर भेटिन्छ भने लमजुङ, तनहुँ, गोरखातिर पनि यो प्रशस्त भेटिन्छ । यो मौरी नेपालको पहिचानको रूपमा पनि रहेको छ । यो मौरी विश्वभरि नै प्रख्यात छ । मह सिकारका नाममा मह निकाल्ने प्रक्रिया र परम्पराका कारण यो चर्चित भएको हो । यसरी सिकार गर्दै जाँदा कतै लोप हुने हो कि भन्ने पनि छ । र अर्को मेलिफेरा जुन आमरूपमा व्यवसाय गरिँदै आएको छ । यो तराई र भित्री मधेसमा पाइन्छ । यसका पनि धेरै प्रजाति छन् । तर हामीसँग भएका यो जातका मौरी महकै लागि मात्र उपयोग गरिने गरेको छ ।

० तपाईले व्यवसायमा कुन प्रजातिलाई प्राथमिकता दिएर मौरी पालन गरिरहनुभएको छ ?

मैले सुरुमा सिक्दा त यही मेलिफेरा नै पालन गरेँ । महकै लागि यो प्रजातिको मौरी पालिने भएकाले मैले पनि त्यही गरेँ । तर यो व्यवसाय गर्दै जाँदा मौरीका स्थानीय धेरै प्रजाति लोप हुँदै गएको देखेपछि त्यतातिर पनि म आकर्षित हुँदै गएको छु । मेरो क्षेत्र दाङ, बाँके, बर्दिया र कैलालीसम्म भएका कारण यहाँका रैथाने प्रजातिका बारेमा पनि रुचि जाग्यो । बुझ्दै जाँदा यहाँको पुत्का जातको मौरी लोप हुँदै गएको पाएँ । त्यसपछि अहिले म यो प्रजातिको मौरी संरक्षणमा पनि लागेको छु । व्यवसायिक रूपमा त मेलिफेरा त छँदै छ । अर्कोतिर लोप हुने अवस्थामा रहेको तराईको सेरेना मौरी पनि बचाउनुपर्छ भनेर हामी लागिरहेका छौँ । यो घुमन्ते प्रजातिको भएकाले यसको विकास गर्नुपर्ने हुन्छ जुन किसानको लेबलबाट सम्भव छैन । त्यसमा राज्यले लगानी गरेर र विज्ञले अनुसन्धान गर्नुपर्छ । यसले यदि आयातित मौरीले जत्तिकै उत्पादन दिन सक्ने भयो भने त किसान त्यसैमा आकर्षित हुन्थे । अहिलेको हाम्रो मुख्य अभियान भनेको आफ्नै रैथाने प्रजातिलाई उन्नत बनाएर प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने हो । यसो गर्नसक्यो भने हाम्रो रैथाने बिउ पनि बच्छ र उत्पादन पनि लिन सकिन्छ । अन्नबाली, वनस्पति, पशुपन्छी, कीट, शूक्ष्म जीवाणु र जलीय कुण्ड यी ६ वटा कम्पोनेन्ट जुन छन् यिनलाई हाम्रै प्रजातिको विकास गरेर उन्नत बनाउनुपर्छ ।

० अहिले विभिन्न पालिकाले विभिन्न प्रजातिका मौरीका बिउ ल्याएर वितरण गर्दै आएको पाइन्छ नि ?

स्थानीय सरकारले यो मौरीको बारेमा केही बुझेकै छैन । स्थानीय सरकारले कहीँकतै मौरीका घार वितरण गरेको भए पनि त्यही मेलिफेरा प्रजातिका केही मौरीका घार वितरण ग¥यो होला । त्यो स्थानीय प्रजातिको होइन ।

० तपाईले जुन पुत्का मौरी पाल्नुभएको छ, त्यो नेपालमा कत्तिको प्रभावकारी भएको पाउनुभएको छ ?

मैले यो पुत्कालाई मह उत्पादनकै लागि भनेर पालेको होइन । म केरला गएर यसका बारेमा केही जानकारी हासिल गरेर आएँ । त्यसमा नगरपालिकाले पनि सहयोग गरेको थियो । हामीले भ्यु टावरमा पुत्का मौरी संरक्षण क्षेत्र भनेर बनाएका छौँ । त्यहाँ झन्डै १० कठ्ठा जग्गा सामुदायिक वनले उपलब्ध गराएको छ । त्यहाँ अस्ट्रेलिया, क्यानडा, अमेरिकालगायतका देशका विज्ञहरूसमेत आएर अवलोकन गरेर गएका छन् । त्यो देखेपछि उनीहरूको प्रतिक्रिया छ, ‘तिमीहरू सुनको भाँडोमा भिख मागिरहेका छौ ।’ मैले यही कुरा हाम्रो पालिकामा राख्दा उहाँहरू गम्भीर बन्नुहुन्न । मैले यसलाई एउटा कीट पाठशालाको रूपमा विकास गरौँ भनिरहेको छु । तर हाम्रो पालिका र जनप्रतिनिधिहरूलाई यसबारे ज्ञान र रुचि नै छैन । अहिले त्यहाँ विभिन्न प्रदेश, पालिका र विदेशबाट समेत विज्ञहरू आएर अवलोकन गर्नुभएको छ । हामी नार्कसँग मिलेर काम गरिरहेका छौँ । जहाँ नार्क वैज्ञानिकहरू वर्षमा दुई–तीन पटक आएर अनुसन्धान गर्नुहुन्छ । यो ठाउँ र यहाँको कीट विकासका बारे विभिन्न सञ्चार माध्यमका समाचार प्रकाशन प्रसारण हुन्छ । तर दुःखको कुरा त्यो ठाउँमा अहिलेसम्म मेरै पालिकाबाट कुनै कर्मचारी वा जनप्रतिनिधि त्यहाँ अवलोकन गर्न पुग्नुभएको छैन । हाम्रो पालिका यसबारे बेखबर छ । अब भन्नुस् यसलाई के भन्ने !

० तपाईंले मौरीका रैथाने प्रजातिहरू लोप हुँदै गएको कुरा गर्नुभयो, यसको खास कारण चाहिँ के हो ?

हामीकहाँ जुन परम्परागत खेतीकिसानी हुन्थ्यो त्यो मानव, पशुपन्छी तथा किट सबैका लागि अनुकूल थियो । हिजो जुन बालीमा मौरीले पराग सेचन गथ्र्यो, त्यहाँबाट रस लिएर आउँथ्यो यसबाट दुवैलाई फाइदा थियो । तर अहिले हामी हाइब्रिड प्रविधिको अन्न उत्पादन गर्न थाल्यौँ, जुन चाहिँ आफैँमा नपुंशक छ । अब एउटा मौरी नपुंशक चिज खाएर कसरी पुंशक बन्न सक्छ । यो कुरा भोलि गएर मानवमा पनि लागू नहोला भन्न सकिन्न । हामीले नपुंशक चिज खाएर पुंशक कुरा गरिरहेका छौँ । हिजो हाम्रा बिउ बैंक हाम्रा घरका भित्ताहरू थिए । काँक्रो, चिचिन्डो, फर्सी, लौका जे हुन्थे हामी भित्तामै राख्थ्यौँ । ती उर्वरा शक्तिदेखि खाँदा पनि शक्ति प्रदायक थिए । तिनै बिरुवामा चरेर मौरी पनि बाँचेका थिए । तर अब बिउबिजन हाम्रो नियन्त्रणबाट बाहिर गइसक्यो । यस्तै हो भने थाहै नपाई कुनै दिन हामी भोकमरीको चपेटामा पर्नेछौँ । बहुराष्ट्रिय कम्पनीले कुनै दिन अब हामी बिउ दिन सक्दैनौँ भने भने त्यसको पहिलो मारमा हामी नेपाली पर्छौं । हामीसँग बिउ नै छैन । छिमेकी मुलुकहरूले आफूलाई चाहिने बिउ ५० वर्ष, सय वर्षका लागि पुग्ने गरी संरक्षण गरेका छन् । तर हामीसँग केही छैन । सरकारको बिउ बैंक स्थापना गर्ने नीति पनि छ । हामीले पनि स्थानीय सरकारलाई बारम्बार यो कुरा भनि पनि रहेका छौँ ।

० भनेपछि मौरीको चरन वा आहार–विहार प्रतिकूल बन्दै गएकाले लोप हुने अवस्था आएको हो ?

एकदमै । हाम्रा घरहरू पहिला पशुपन्छी, कीटमैत्री थिए । घरमा परेवा, गौँथली बस्थे । गोठमा गाईभैँसी पालिन्थे । मौरीहरू आएर बस्थे । तर अहिले हाम्रा घरका संरचना पशुपन्छी, कीटमैत्री छैनन् । यो पृथ्वीमा सबैभन्दा बढी कीट छ । तर त्यही प्रजाति सुरक्षित छैन ।

० जैविक विविधतामा मौरी पालनको के भूमिका छ ?

‘नो बि नो लाइफ, नो बि नो वर्क’ अर्थात मौरी छैन भने जीवन नै छैन भनिन्छ । मौरीजन्य कीट भएन भने मानिसको आयु जम्मा ५ वर्षमात्र हुन्छ भनिन्छ । यो हो पनि । यदि मौरीजन्य कीट भएन र परागसेचन गरेन भने अन्नबाली, फलफूल, तरकारी कसरी फल्छ ?

० अहिले तपाईहरू कीट संरक्षणको अभियानमा पनि हुनुहुन्छ । विभिन्न स्थानमा कीट संरक्षणका लागि प्रयास भइरहेका छन् । यसको कत्तिको प्रभावकारिता देख्नुहुन्छ ?

२०७८ सालमा नार्कको जिन बैंकले मेरो जुन ओम शिवशक्ति मौरी पालन छ त्यसैलाई पुरमल घरायसी कीट बैंकको रूपमा स्थापना ग¥यो । त्यसपछि मैले यो घरमा मात्र सीमित रहेर हुँदैन । म घरभन्दा बाहिर निस्कनुपर्छ र मैले गरेको क्रियाकलापले देशलाई समाजलाई फाइदा पुग्नुपर्छ भन्ने लागेर म यसमा लागेको हुँ । मैले विभिन्न स्कुलहरूमा जिन बैंक स्थापना, घाँसेचौर संरक्षण गर्न चाह्यौँ । तर स्कुलहरूले ध्यान नदिएपछि हामीले गाभर भ्यालीमा गाभर भ्याली सामुदायिक जिन बैंक बनायौँ । यसको अहिले म अध्यक्ष पनि छु । यो जिन बैंक स्थापनामा नार्कका वैज्ञानिक डा. बालकृष्ण जोशी, तिलक ढकाललगायत हौसला र सहयोग रह्यो । उहाँहरूकै प्रेरणाले यो स्थापना भयो । त्यसपछि यति धेरै मान्छेले त्यो अवलोकन गर्नुभयो कि कृष्ण चौधरीजीको होमस्टे व्यवसायमा पनि यसले दुगुनाले सकारात्मक प्रभाव पा¥यो । यसले पर्यटकहरूलाई पनि आकर्षित गरिरहेको छ । त्यसपछि हामीले यसलाई स्कुलतिर पनि विस्तार गर्दै लगेका छौँ । त्यसैक्रममा राष्ट्रपति चुरे संरक्षण समितिसँग मिलेर हामीले त्यहीँ नजिकैको रारा स्कुल, कोहलपुरका ग्रिनपिस, बालज्योति, गोरखालगायतका विद्यालयमा फिल्ट जिन बंैकको स्थापना गरेका छौँ ।

प्रकाशित मितिः बुधबार, फाल्गुन ९, २०८०     9:26:50 AM  |