कार्यालय समयमा निजीमा सेवा दिने चिकित्सकमाथि कडाइ

शेरबहादुर ऐर
कैलाली ।

सुदूरपश्चिम प्रदेश सरकारले सरकारी स्वास्थ्य संस्थामा कार्यरत चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मीलाई कार्यालय समयमा अन्यत्र सेवा दिन नपाइने स्पष्ट निर्देशन दिएको लामो समय बितिसक्दा पनि त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन हुन सकेको छैन । सरकारी अस्पतालमा कार्यरत केही चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मी कार्यालय समयमै निजी क्लिनिक तथा अन्य स्वास्थ्य संस्थामा सेवा दिन जाने गरेको गुनासो निरन्तर आउन थालेपछि धनगढीस्थित सेती प्रादेशिक अस्पतालले पुनः कडाइ गर्ने संकेत दिएको छ ।

सेती प्रादेशिक अस्पतालले कार्यालय समयभित्र निजी क्लिनिक वा अन्य स्वास्थ्य संस्थामा सेवा दिने चिकित्सकमाथि प्रचलित कानुनअनुसार कारवाही गरिने चेतावनी जारी गरेको छ । अस्पताल व्यवस्थापनले यस्तो गतिविधिका कारण अस्पतालको नियमित सेवा प्रभावित भएको, सेवाग्राहीले समयमै उपचार नपाएको तथा सार्वजनिक स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तरमा समेत नकारात्मक असर परेको जनाएको छ ।

अस्पतालका मेडिकल सुपरिन्टेन्डेन्ट (मेसु) डाक्टर हेमराज पाण्डेद्वारा जारी सूचनामा केही चिकित्सक कार्यालय समयमै बाह्य निजी क्लिनिक तथा अन्य स्वास्थ्य संस्थामा सेवामा संलग्न हुने गरेको गुनासो प्राप्त भएको उल्लेख गरिएको छ । सूचनाअनुसार यस्तो प्रवृत्तिका कारण अस्पतालको नियमित सेवा प्रवाह प्रभावित हुनुका साथै सेवाग्राहीमैत्री वातावरणमा समेत असर परेको छ ।

अस्पतालले सबै चिकित्सकलाई कार्यालय समयभित्र आफ्नो जिम्मेवारीमा अनिवार्य रूपमा उपस्थित भई तोकिएको कार्यसम्पादन गर्न निर्देशन दिएको छ । साथै कार्यालय समयभित्र कुनै पनि चिकित्सक निजी क्लिनिक वा अन्य स्वास्थ्य संस्थामा सेवामा संलग्न भएको पाइएमा प्रचलित कानुन तथा सेवा–शर्तअनुसार आवश्यक कारवाही प्रक्रिया अघि बढाइने स्पष्ट चेतावनी दिइएको छ ।

यो पहिलो पटक भने होइन । यसअघि पनि प्रदेश सरकारले सरकारी स्वास्थ्य संस्थामा कार्यरत कर्मचारीलाई कार्यालय समयमा निजी अभ्यास नगर्न निर्देशन जारी गर्दै आएको थियो । विभिन्न अस्पतालले समय–समयमा यस्तै सूचना प्रकाशित गरे पनि व्यवहारमा भने अपेक्षित सुधार आउन सकेको छैन । त्यसैले सेती प्रादेशिक अस्पतालको पछिल्लो सूचना पुरानै निर्देशनको पुनः स्मरण गराउने र त्यसलाई कडाइका साथ कार्यान्वयन गर्ने प्रयासका रूपमा हेरिएको छ ।

स्वास्थ्य क्षेत्रसँग सम्बन्धित जानकारहरूका अनुसार सरकारी अस्पतालमा नियुक्त चिकित्सकले कार्यालय समयभित्र आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नु कानुनी र नैतिक दुवै दृष्टिले आवश्यक हुन्छ । सार्वजनिक स्रोतबाट तलब तथा सुविधा लिने कर्मचारीले कार्य समयमै निजी स्वास्थ्य संस्थामा सेवा दिन थाले सरकारी अस्पतालको सेवा प्रणाली कमजोर बन्ने, बिरामीले अनावश्यक रूपमा कुर्नुपर्ने र सेवाप्रतिको विश्वास घट्ने जोखिम रहन्छ ।

सेती प्रादेशिक अस्पताल सुदूरपश्चिम प्रदेशकै सबैभन्दा ठूलो सरकारी स्वास्थ्य संस्था भएकाले यहाँ दैनिक सयौँ बिरामी उपचारका लागि पुग्ने गर्छन् । प्रदेशका पहाडी तथा हिमाली जिल्लादेखि तराईका विभिन्न क्षेत्रबाट समेत बिरामी उपचारका लागि आउने भएकाले अस्पतालमा चिकित्सकको नियमित उपस्थितिलाई अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ ।

बिरामी तथा सेवाग्राहीले लामो समयदेखि चिकित्सक समयमै उपलब्ध नहुने, केही विभागमा सेवा ढिलो हुने तथा निर्धारित समयमा चिकित्सक नभेटिने गुनासो गर्दै आएका छन् । यद्यपि अस्पतालले पछिल्लो सूचनामा कुनै चिकित्सकको नाम भने सार्वजनिक गरेको छैन । गुनासोका आधारमा कार्यालय समयभित्र निजी अभ्यासमा संलग्न हुने गतिविधि रोक्न चेतावनी जारी गरिएको जनाएको छ ।

स्वास्थ्य सेवा ऐन तथा निजामती सेवासम्बन्धी प्रावधानले सरकारी कर्मचारीलाई कार्यालय समयमा तोकिएको जिम्मेवारी पूरा गर्न बाध्यकारी व्यवस्था गरेको छ । सेवा–शर्तविपरीत कार्य गरेको प्रमाणित भएमा विभागीय कारवाहीदेखि अन्य कानुनी प्रक्रिया समेत अघि बढाउन सकिने व्यवस्था रहेको छ । त्यसैले अस्पतालले पनि आवश्यक परे प्रचलित कानुनअनुसार कारवाही प्रक्रिया अघि बढाइने स्पष्ट संकेत दिएको हो ।

सार्वजनिक स्वास्थ्य प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउन सरकारले पछिल्ला वर्षहरूमा विभिन्न सुधारका प्रयास गर्दै आएको छ । चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मीको नियमित उपस्थितिको अनुगमन, विद्युतीय हाजिरी प्रणाली, सेवा मूल्यांकन तथा जवाफदेहितालाई प्राथमिकतामा राखिए पनि सबै स्वास्थ्य संस्थामा प्रभावकारी कार्यान्वयन हुन सकेको छैन । सरकारी अस्पताल र निजी अभ्यासबीच सन्तुलन कायम गर्ने विषय लामो समयदेखि बहसको केन्द्रमा रहँदै आएको छ ।

स्वास्थ्य अधिकारका क्षेत्रमा काम गर्ने सरोकारवालाहरूका अनुसार सरकारी अस्पतालमा चिकित्सकको अनुपस्थितिले सबैभन्दा बढी असर आर्थिक रूपमा कमजोर बिरामीलाई पर्ने गर्छ । निजी अस्पताल वा क्लिनिकमा उपचार गराउन नसक्ने अधिकांश नागरिक सरकारी अस्पतालमै निर्भर हुने भएकाले कार्यालय समयमा चिकित्सक उपलब्ध नहुँदा उनीहरूले घण्टौँ कुर्नुपर्ने वा सेवा नै नपाउने अवस्था सिर्जना हुन सक्छ ।

सेती प्रादेशिक अस्पतालले जारी गरेको पछिल्लो निर्देशनले सार्वजनिक स्वास्थ्य सेवामा अनुशासन कायम गर्ने प्रयासलाई पुनः जोड दिएको देखिन्छ । तर, सूचना जारी गर्नु मात्रै पर्याप्त नभई प्रभावकारी अनुगमन, प्रमाण संकलन र निष्पक्ष कारवाही प्रक्रिया अघि बढाउन सके मात्र यसको वास्तविक प्रभाव देखिने सरोकारवालाहरूको धारणा छ ।
अस्पताल प्रशासनले अब सबै चिकित्सकलाई कार्यालय समयमा नियमित रूपमा आफ्नो कार्यस्थलमा उपस्थित भएर सेवाप्रवाहलाई प्रभावकारी बनाउन आग्रह गरेको छ । साथै सेवाग्राहीले पनि कार्यालय समयमा चिकित्सक अनुपस्थित भएको वा निजी क्लिनिकमा सेवा दिइरहेको जानकारी पाए सम्बन्धित निकायमा जानकारी गराउन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

सुदूरपश्चिम प्रदेश सरकारले सार्वजनिक स्वास्थ्य संस्थाको सेवा सुधारलाई प्राथमिकतामा राख्दै आएको अवस्थामा सेती प्रादेशिक अस्पतालको यो कदमलाई सेवा अनुशासन कायम गर्ने प्रयासका रूपमा हेरिएको छ । अब जारी निर्देशन व्यवहारमा कत्तिको प्रभावकारी रूपमा लागू हुन्छ र कार्यालय समयमा निजी अभ्यास गर्ने प्रवृत्ति नियन्त्रण हुन्छ वा हुँदैन भन्ने विषय भने आगामी दिनमा हुने अनुगमन र कारवाही प्रक्रियाले स्पष्ट पार्ने छ ।