आगामी श्रावण १३ गते आषाढ शुक्लपूर्णिमा अर्थात् गुरुपूर्णिमा पर्दछ । यस अवसरमा गुरुप्रति आदरभावका साथ यो दिवस मनाइँदैछ । गुरुपूर्णिमाका अवसरमा आदरणीय गुरुजनप्रति हार्दिक नमन गर्दै आजको लेख गुरुहरुप्रति समर्पित गर्दछु ।
अधिवक्ता वसन्त गौतम
गुरुब्र्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः।
गुरुः साक्षात् परंब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः।।
सनातन वैदिक सभ्यताले मानव जीवनलाई केवल भौतिक सफलताको यात्राका रूपमा हेर्दैन; यसले जीवनलाई अज्ञानबाट ज्ञानतर्फ, असत्यबाट सत्यतर्फ र स्वार्थबाट परमार्थतर्फ उन्मुख हुने आध्यात्मिक यात्राका रूपमा व्याख्या गर्दछ । यही यात्रालाई सम्भव बनाउने दिव्य चेतनाको नाम हो—गुरु । गुरु केवल शिक्षा दिने व्यक्ति होइन, उहाँ जीवनलाई दिशा दिने मार्गदर्शक, संस्कारको संवाहक, चरित्रका निर्माता र आत्मज्ञानका आलोकदाता हुनुहुन्छ । त्यसैले हाम्रो शास्त्रले गुरुलाई ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वर र साक्षात् परब्रह्मको स्वरूप मानेको छ । संस्कृत व्युत्पत्तिअनुसार ‘गु’को अर्थ अन्धकार र ‘रु’को अर्थ प्रकाश हो । त्यसैले अज्ञानरूपी तिमिर हटाई ज्ञानको ज्योति प्रज्वलित गर्ने व्यक्तित्व नै गुरु हो । गुरुले केवल पुस्तकका अक्षर सिकाउनुहुन्न; उहाँले जीवनको अर्थ बुझाउनुहुन्छ । उहाँले सही र गलत छुट्याउने विवेक दिनुहुन्छ, कठिन परिस्थितिमा धैर्य राख्न सिकाउनुहुन्छ, सत्य, न्याय, करुणा र मानवताको मार्गमा अघि बढ्न प्रेरित गर्नुहुन्छ । यसैले गुरुबिना ज्ञान अधुरो हुन्छ, संस्कार अपूर्ण हुन्छ र जीवन दिशाहीन बन्न सक्छ । आषाढ शुक्ल पूर्णिमा, जसलाई हामी गुरु पूर्णिमा वा व्यासपूर्णिमाका रूपमा मनाउँछौँ, गुरु–शिष्य परम्पराको सबैभन्दा पावन पर्व हो । यस दिन महर्षि कृष्ण द्वैपायन वेदव्यासको स्मरण गरिन्छ । वेदलाई चार भागमा विभाजन गरी मानवजातिलाई सहज रूपमा अध्ययन गर्न योग्य बनाउने, महाभारत, ब्रह्मसूत्र तथा अठार पुराणजस्ता अमूल्य ग्रन्थहरूको रचना तथा सम्पादन गर्ने महर्षि वेदव्यासलाई सम्पूर्ण ज्ञानपरम्पराका आद्याचार्य मानिन्छ । त्यसैले यो दिन केवल एउटा पर्व होइन, ज्ञान, कृतज्ञता र आत्मसमर्पणको महाउत्सव हो । पौराणिक परम्पराअनुसार भगवान् शिवलाई पनि आदिगुरु मानिन्छ । यसै पावन तिथिमा उहाँले सप्तर्षिहरूलाई योग, ध्यान र अध्यात्मको उपदेश दिनुभएको विश्वास गरिन्छ । आज मानसिक तनाव, भौतिक प्रतिस्पर्धा र जीवनशैलीजन्य रोगहरूले ग्रसित विश्वका लागि आदिगुरुले देखाएको योग, अनुशासन, संयम र आत्मबोधको मार्ग पहिलेभन्दा झन् बढी सान्दर्भिक बनेको छ । विज्ञानले सुविधा दिन सक्छ, तर जीवनमा शान्ति, सन्तुलन र आत्मबोध गुरुतत्त्वले मात्र दिन सक्छ । सनातन संस्कृतिमा गुरुको अर्थ अत्यन्त व्यापक छ । विद्यालयमा पढाउने शिक्षक मात्र होइन, जीवनको कुनै पनि क्षेत्रमा अज्ञान हटाएर ज्ञान प्रदान गर्ने प्रत्येक व्यक्ति गुरु हुन् । संगीत सिकाउने गुरु, वेद–उपनिषद् पढाउने आचार्य, योग सिकाउने योगगुरु, संस्कार सिकाउने अग्रज, अनुभवले मार्गदर्शन गर्ने ज्येष्ठजन—यी सबै गुरुत्वका विभिन्न स्वरूप हुन् । तर यी सबै गुरुहरू मध्ये पनि शास्त्रले सबैभन्दा उच्च स्थान माता र पितालाई दिएको छ । तैत्तिरीय उपनिषद्को अमर वाणी—‘मातृदेवो भव। पितृदेवो भव। आचार्यदेवो भव।’ले स्पष्ट गर्दछ कि जीवनको पहिलो गुरु घरबाटै सुरु हुन्छ ।
आमा नै बालकको पहिलो विद्यालय हुनुहुन्छ । उहाँको काख नै पहिलो पाठशाला हो । उहाँले बोल्न सिकाउनुहुन्छ, हिँड्न सिकाउनुहुन्छ, प्रेम गर्न सिकाउनुहुन्छ, क्षमा गर्न सिकाउनुहुन्छ । ममताभित्र लुकेको अनुशासन र त्यागभित्र लुकेको शिक्षाले बालकको व्यक्तित्व निर्माण हुन्छ । पिताले सन्तानलाई परिश्रम, इमानदारी, साहस, उत्तरदायित्व र आत्मनिर्भरता सिकाउनुहुन्छ । उहाँको मौन संघर्ष, पसिना र त्याग नै सन्तानको भविष्यको आधारशिला बन्छ । त्यसैले संसारका कुनै विश्वविद्यालयले पनि माता–पिताको शिक्षाको स्थान लिन सक्दैन । मेरो आफ्नै जीवनमा पनि यही सत्य गहिरो रूपमा अनुभूत भएको छ । मलाई जन्म दिने, हुर्काउने, लालनपालन गर्ने, शिक्षा–दीक्षा प्रदान गर्ने तथा बाल्यकालमै गायत्री मन्त्र सुनाएर धर्म, अध्यात्म र संस्कारको उज्यालो मार्गमा डो¥याउने मेरा प्रथम गुरु स्वर्गीय पिताश्री कृष्णप्रसाद गौतम हुनुहुन्थ्यो । उहाँ शिक्षण पेसामा आबद्ध हुनुहुन्थ्यो । तर उहाँको शिक्षण विद्यालयको कक्षा कोठामा सीमित थिएन । उहाँले जीवन पढाउनुहुन्थ्यो । सत्य, धर्म, इमानदारी, कर्तव्य परायणता, अनुशासन र सेवाभावलाई उहाँले जीवनको मूल दर्शन बनाउनुभयो । आफ्ना दुःख कहिल्यै सन्तानलाई अनुभूति हुन नदिई उहाँले हाम्रो भविष्य उज्ज्वल बनाउन आफ्नो सम्पूर्ण जीवन समर्पित गर्नुभयो । उहाँको प्रत्येक व्यवहार आफैँमा एउटा पाठ थियो, प्रत्येक शब्द प्रेरणा थियो र प्रत्येक कर्म आदर्श थियो । त्यसैगरी मेरी स्वर्गीय माताश्री थानकुमारी गौतम त्याग, ममता, करुणा र सहिष्णुताकी सजीव प्रतिमूर्ति हुनुहुन्थ्यो । उहाँले हामीलाई केवल पालनपोषण मात्र गर्नुभएन; जीवनलाई संस्कार, प्रेम, विनम्रता र मानवताको आधारमा कसरी जिउने भन्ने शिक्षा दिनुभयो । उहाँका हातले दिएको भोजनमा केवल स्वाद थिएन, आशीर्वाद थियो; उहाँका आँखाको चिन्तामा केवल सन्तानको भविष्य थियो; उहाँका प्रार्थनामा केवल हाम्रो सुख र सफलता थियो । आज उहाँहरूको भौतिक उपस्थिति हामीसँग नभए पनि उहाँहरूले रोपिदिनुभएको संस्कार, आशीर्वाद र जीवनदर्शन मेरो जीवनको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति बनेको छ ।
वैदिक संस्कृतिमा गायत्री मन्त्रलाई समस्त वेदहरूको सार मानिन्छ—
ॐ भूर्भुवः स्वः।
तत्सवितुर्वरेण्यं।
भर्गो देवस्य धीमहि।
धियो यो नः प्रचोदयात्।।
यो मन्त्रले हाम्रो बुद्धिलाई सत्य, विवेक र सद्मार्गमा प्रेरित गरिरहोस् भन्ने प्रार्थना गर्दछ । बाल्यकालमा यही मन्त्रको उच्चारण सिकाउँदै मेरो चेतनामा धर्म र संस्कारको बीजारोपण गर्ने मेरा पिताश्री केवल जन्मदाता मात्र होइन, मेरा दीक्षागुरु पनि हुनुहुन्थ्यो । आज उहाँको सम्झना गर्दा त्यो मन्त्रको प्रत्येक अक्षरमा उहाँकै स्वर गुञ्जिरहेको अनुभूति हुन्छ । आजको युग अत्याधुनिक प्रविधिको युग हो । ज्ञानका स्रोतहरू अनन्त छन् । एउटा क्लिकमै संसारभरिका पुस्तक र अनुसन्धान उपलब्ध छन् । कृत्रिम बुद्धिमत्ता, इन्टरनेट र डिजिटल माध्यमले सूचनाको महासागर हाम्रो हातमा ल्याइदिएको छ । तर एउटा प्रश्न अझै पनि जीवित छ—के केवल सूचना नै ज्ञान हो ? के प्रविधिले संस्कार सिकाउन सक्छ ? के कृत्रिम बुद्धिमत्ताले माताको ममता, पिताको त्याग वा गुरुको आशीर्वादको स्थान लिन सक्छ ? यसको उत्तर स्पष्ट रूपमा सक्दैन भन्ने हो। सूचना उपकरणले दिन सक्छ, तर विवेक, करुणा, चरित्र र आत्मज्ञान केवल जीवन्त गुरुबाट नै प्राप्त हुन्छ । दुर्भाग्यवश, आधुनिक समाजमा भौतिक प्रगतिको दौडसँगै केही मानवीय मूल्यहरू कमजोर बन्दै गएका छन् । परिवारहरू साना भएका छन्, पुस्ताबीचको संवाद घट्दै गएको छ, वृद्धाश्रमहरूको संख्या बढ्दै गएको छ, र कतिपय अवस्थामा आमाबुवालाई बोझ ठान्ने मानसिकता पनि देखिन थालेको छ । सामाजिक सञ्जालमा हजारौँ शुभेच्छुक भए पनि आफ्नै घरका वृद्ध आमाबुवासँग खुलेर कुरा गर्ने समय कम हुँदै गएको छ । यो केवल सामाजिक परिवर्तन होइन; संस्कारका दृष्टिले पनि गम्भीर चिन्ताको विषय हो ।गुरु पूर्णिमाले हामीलाई यही कुरा सम्झाउँछ—गुरुको सम्मान केवल फूल चढाएर, माला लगाएर वा शुभकामना सन्देश लेखेर पूरा हुँदैन । उहाँले सिकाउनुभएको सत्य, अनुशासन, इमानदारी, सेवा र मानवताको मार्गलाई व्यवहारमा उतार्नु नै सच्चा गुरु–दक्षिणा हो । त्यसैगरी, आमाबुवाप्रतिको सम्मान केवल एक दिनको कार्यक्रम होइन; उहाँहरूको सेवा, आदर, स्नेह र साथ जीवनभर निभाउनुपर्ने नैतिक दायित्व हो ।
आजको पुस्तालाई आधुनिक शिक्षा, विज्ञान र प्रविधिसँगै संस्कारको शिक्षा दिनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ । आफ्ना सन्तानलाई उत्कृष्ट विद्यालयमा पढाउनु मात्र पर्याप्त छैन; उनीहरूलाई आफ्नो गुरुको सम्मान गर्न, आमाबुवाको सेवा गर्न, सत्य बोल्न, इमानदारीपूर्वक बाँच्न र समाजप्रति उत्तरदायी बन्न पनि सिकाउनुपर्छ । किनभने पद, प्रतिष्ठा र सम्पत्तिले मात्र मानिस महान् हुँदैन; उसको चरित्र, संस्कार र व्यवहारले महान् बनाउँछ । यदि हामीले आगामी पुस्तामा गुरुको सम्मान, मातापिताप्रतिको श्रद्धा, अग्रजप्रतिको आदर र मानवताप्रतिको समर्पण जोगाउन सक्यौँ भने हाम्रो सनातन संस्कृति र सभ्यता पनि सुरक्षित रहनेछ । अन्यथा प्रविधिले सम्पन्न तर संस्कारले दरिद्र समाज निर्माण हुने खतरा बढ्दै जानेछ । त्यसैले गुरु पूर्णिमा केवल धार्मिक पर्व मात्र होइन; यो हाम्रो सांस्कृतिक आत्मपहिचानलाई पुनः जागृत गर्ने अवसर पनि हो ।आज गुरु पूर्णिमाको यस पावन अवसरमा म अत्यन्त श्रद्धाभावका साथ आफ्ना जीवनका प्रथम गुरु स्वर्गीय पिताश्री कृष्णप्रसाद गौतम तथा स्वर्गीय माताश्री थानकुमारी गौतमका श्रीचरणमा नमन गर्दछु । उहाँहरूले दिनुभएको ज्ञान, संस्कार, ममता, अनुशासन, सत्यनिष्ठा र सेवाभाव मेरो जीवनको अमूल्य सम्पत्ति हो । आज उहाँहरूको अभाव प्रत्येक क्षणमा महसुस हुन्छ। जीवनका कठिन मोडहरूमा अझै पनि मनले बुवाको सल्लाह खोज्छ, आमाको ममतामयी स्पर्श खोज्छ । तर उहाँहरूले रोपिदिनुभएको संस्कारको बिरुवा आज मेरो जीवनमा विशाल वृक्ष बनेर उभिएको छ । यही मेरो सबैभन्दा ठूलो सौभाग्य हो । यसै पावन अवसरमा मलाई प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा शिक्षा, प्रेरणा, संस्कार, ज्ञान र जीवनदर्शन प्रदान गर्नुहुने सम्पूर्ण गुरुजनप्रति हार्दिक श्रद्धा, सम्मान र कृतज्ञता व्यक्त गर्दछु । उहाँहरूको आशीर्वादले मेरो जीवन सधैँ सत्य, धर्म, न्याय र मानवताको मार्गमा अघि बढिरहोस् भन्ने प्रार्थना गर्दछु । अन्त्यमा, गुरु पूर्णिमाको सन्देशलाई केवल उत्सवमा सीमित नगरौँ । आफ्ना गुरुको सम्मान गरौँ, आमाबुवाको सेवा गरौँ, सन्तानलाई संस्कार सिकाऔँ, र सत्य तथा मानवताको मार्गमा दृढतापूर्वक अघि बढौँ । यही नै गुरु पूर्णिमाको वास्तविक मर्म हो । यही हाम्रो सनातन संस्कृतिको आत्मा हो । यही भविष्यका पुस्ताप्रति हाम्रो सबैभन्दा ठूलो उत्तरदायित्व हो ।
ॐ असतो मा सद्गमय।
तमसो मा ज्योतिर्गमय।
मृत्योर्मा अमृतं गमय।
ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः।।
जय गुरुदेव।
जय व्यासदेव।
हार्दिक नमन।
अनन्त श्रद्धाञ्जली।
सदैव कृतज्ञ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्