निर्वाचनको ऐनामा नेपालः शक्ति, असन्तुष्टि र लोकतन्त्रको खोजी

डा. डक्टप्रसाद धिताल

नेपाल अहिले राजनीतिक संक्रमणको अत्यन्त संवेदनशील मोडमा उभिएको छ । सडकदेखि संसद्सम्म, चोकदेखि सामाजिक सञ्जालसम्म, गाउँको चौतारीदेखि सहरको बजारसम्म एउटै प्रश्न बारम्बार दोहोरिन्छ– ‘के यसपटक साँच्चिकै केही बदलिन्छ ?’ । यो प्रश्न सरल छैन । यसमा विगत तीनदशकको संघर्ष, उपलब्धि, असफलता, थकान, अपेक्षा र निराशा सबै मिसिएको छ । मनोनयन दर्ता भइसकेपछि औपचारिक रूपमा चुनावी प्रतिस्पर्धा सुरु भएको छ, तर यो केवल मतदाता र पार्टीबीचको प्रतिस्पर्धा होइन । यो नागरिक र राजनीतिक संरचनाबीचको संवादको परीक्षा पनि हो । मतदाताले अब केवल नायक खोजिरहेका छैनन् । उनीहरू प्रणाली खोजिरहेका छन् । भाषण होइन, व्यवहार तौलिरहेका छन्। यही मौन मूल्यांकनले आजको निर्वाचनलाई अनौठो बनाएको छ । देशको राजनीतिक इतिहास हेर्दा स्पष्ट देखिन्छ कि नेपाल सधैँ परिवर्तनको खोजिमा रहँदै आएको छ । २०४६ सालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलन, २०६२–०६३ को जनआन्दोलन, गणतन्त्रको स्थापना र संघीयता कार्यान्वयन । यी सबै ऐतिहासिक क्षणहरूले देशको स्वरूप परिवर्तन गरेका छन् । तर यथार्थ यति गहिरो छ कि संरचनागत सुधारले नागरिकको दैनिकीमा अपेक्षित सहजता ल्याउन सकेको छैन । शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, पूर्वाधार र आर्थिक अवसर यी सबै क्षेत्रमा सुधारको गति धीमा भएको अनुभव जनताले गरेका छन् । यसै कारण आजको निर्वाचन केवल सत्ता परिवर्तनको माध्यम मात्र होइन, नागरिकको विश्वास र अपेक्षाको परीक्षा पनि बनेको छ । मतदाताको मौनता उदासीनता होइन । यो विवेकको संकेत हो । विगतमा चुनावमा भावनात्मक ध्रुवीकरणले गर्दा ठूला जुलुस, नाराको उन्माद र राजनीतिक उत्साह देखिन्थ्यो । आज त्यो दृश्य धेरै ठाउँमा हराइसकेको छ । मतदाता अब भाषण र भाषणबाजीले होइन, वास्तविक कार्य र परिणामले निर्णय गर्दैछ । उनीहरू केवल नायक होइन, प्रणाली खोज्दैछन् । केवल परिवर्तन होइन, स्थायी सुधार खोजिरहेका छन् । यही मौन मूल्यांकनले निर्वाचनको महत्व अझै गहिरो बनाएको छ ।

नेपाली काँग्रेसको ऐतिहासिक भूमिका निरन्तर चर्चा हुने विषय हो । यो दल केवल शक्ति प्राप्तिको माध्यम मात्र थिएन । यो दलले लोकतन्त्र, बहुदलीय अभ्यास, गणतन्त्र र संविधान निर्माणमा ठूलो योगदान पु¥याएको छ । तर यही गौरवले आज चुनौती पनि दिएको छ । काँग्रेस आज तीनवटा गहिरा समस्याबाट गुज्रिरहेको छ—आन्तरिक लोकतन्त्रको संकट, नीतिगत अस्पष्टता र सत्तामा निरन्तर रहँदा आएको बोझ । संगठन ठूलो भए पनि निर्णय सीमित नेतृत्व घेरामा केन्द्रित छ । नेतृत्व पुस्तान्तरण ढिलो भएको छ । युवा पुस्तालाई पर्याप्त अवसर नदिनु यसको कमजोरी बनेको छ । यससँगै नीतिगत स्पष्टता कमजोर भएकोले जनता कहिलेकाहीँ यसको दृष्टिकोण र योजना बुझ्न गाह्रो महसुस गर्छन् ।सत्तामा निरन्तर रहँदा आउन गएको आलोचना पनि काँग्रेसले बेवास्ता गर्न सक्दैन । भ्रष्टाचार, ढिलासुस्ती र अस्थिरता यी सबै आरोप यसको विरुद्ध प्रयोग भइरहेका छन् । तर यथार्थमा, काँग्रेस अझै धेरै क्षेत्रमा भरोसाको प्रतीक बनेको छ । संविधान निर्माण, प्रेस स्वतन्त्रता, न्यायपालिका र लोकतान्त्रिक संस्थाहरूको संरक्षणमा यसको योगदान आज पनि उल्लेखनीय छ । काँग्रेस कमजोर छैन । तर आत्मसन्तुष्ट हुनु यसको सबैभन्दा ठूलो खतरा बनेको छ । नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीको इतिहास, आन्दोलनको समयदेखि वर्तमानसम्मको यात्रा अझ जटिल छ । यसले संगठनात्मक अनुशासन, कार्यकर्ता परिचालन क्षमता र ग्रामीण क्षेत्रसम्मको पहुँचमा अद्वितीय शक्ति देखाएको छ । विगतका सशस्त्र आन्दोलन र आन्दोलनको ऊर्जा आज स्थायित्व र प्रशासनिक क्षमता बनाउन प्रयोग भएको छ । तर यससँगै वैचारिक क्षय, सत्ताकेन्द्रित राजनीति र नेतृत्व संघर्ष पनि अझै सक्रिय देखिन्छ । आन्दोलनको आत्मा जोगाउन नसक्नु, सत्ता मात्र केन्द्रित हुने अभ्यास र भित्री शक्ति संघर्ष यी सबै चुनौतीहरू यस पार्टीले सामना गरिरहे पनि यसको स्थायित्व, दीर्घकालीन योजना र अनुभवजन्य क्षमता अद्वितीय रहँदै आएको छ ।

मधेसकेन्द्रित दलहरूको अवस्था नेपालको संघीय संरचनाको व्यवहारिक परीक्षा हो । आन्दोलनबाट जन्मिएका यी दलहरू अझै आफ्नो राजनीतिक पहिचान र सेवा, सुशासनको क्षमताबीच सन्तुलन खोजिरहेका छन् । नेतृत्व संकट, आन्तरिक विभाजन र कमजोर शासन क्षमताले मधेशका मतदाता केही हदसम्म निराश बनाएका छन् । तर संघीयता र समावेशीकरणका सवालमा यी दलहरूको आवश्यकता अझै अपरिहार्य छ । नयाँ दलहरूको उदय र स्वतन्त्र उम्मेदवारको बढ्दो प्रभावले लोकतन्त्रको परिपक्वता देखाउँछ । युवा मतदाता र सहरी मतदाताले सरल संवाद, प्रत्यक्ष पहुँच र भ्रष्टाचारविरोधी नारा प्रति संवेदनशीलता देखाएका छन् । तर चुनौती के हो भने उत्साह र समर्थनलाई संस्थागत क्षमता, प्रशासनिक योग्यता र स्थायी परिणाममा रूपान्तरण गर्न सक्नुपर्ने आवश्यकता अझै बाँकी छ । विगतले देखाएको छ कि केवल उत्साहको राजनीति दीर्घकालीन रूपमा टिक्दैन । सरकारले निर्वाचन सञ्चालनमा औपचारिक रूपमा सुधार गरेको देखिन्छ । मतदान केन्द्र, प्राविधिक संरचना, मतदाता सूची सबै व्यवस्थित । तर संस्थागत भरोसा अझै कमजोर छ । विगतका विवाद, ढिलासुस्ती र राजनीतिक हस्तक्षेपले जनताको विश्वास सतर्क बनाएको छ । सुरक्षा संवेदनशील छ । ठूला हिंसात्मक घटनाको सम्भावना न्यून छ । तर स्थानीय तनाव, जातीय वा क्षेत्रीय भावनात्मक उत्तेजना र गलत सूचना परिणाममा प्रभाव पार्न सक्छ । आज सूचना नै सबैभन्दा प्रभावकारी हतियार बनेको छ । निर्वाचनको वास्तविक मूल्यांकन नागरिकको जीवनमा आएको परिवर्तनसँग जोडिएको छ । विगत दशकमा नेपालले संघीयता, गणतन्त्र र समावेशी लोकतन्त्रजस्ता ठूला संरचनात्मक सुधार ग¥यो । तर यी संरचनाले नागरिकको दैनिकीमा अपेक्षित प्रभाव पार्न सकेको छैन । शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, पूर्वाधार यी क्षेत्रमा सुधारको गति अपेक्षितभन्दा सुस्त रह्यो । यही खाडल आजको निर्वाचनलाई केवल सत्ता परिवर्तनको प्रश्नभन्दा बढी नागरिकको जीवन सुधारको परीक्षण बनाउँछ ।

निष्कर्ष

नेपाल अहिले केवल निर्वाचनको तयारीमा छैन । यो समय देशले आफैसँग गरेको संवाद हो । सडकदेखि संसद्, गाउँको चौतारीदेखि सहरको बजारसम्म, प्रत्येक नागरिक आफ्नै ढंगले विचार गर्दैछ । के विगतका अनुभवले देखाएको नेतृत्वले अझै भविष्य निर्माण गर्न सक्छ, कि अब नयाँ आवाज र नयाँ विकल्प आवश्यक छ ? मतदाता अब केवल नारा सुन्न खोज्दैन । उनीहरू भाषणको मिठासमा फस्दैनन् । उनीहरू इतिहास सम्झन्छन्, अनुभव तौल्छन्, र परिणामको भविष्यवाणी गर्छन् । यही मौन मूल्यांकनले निर्वाचनको वास्तविक अर्थ प्रकट गर्दछ । नेपाली काँग्रेसको इतिहास गौरवशाली छ । राणा शासनविरुद्धको संघर्ष, बहुदलीय प्रजातन्त्रको स्थापना, गणतन्त्रतर्फको मार्ग यी सबै घटनामा यसको योगदान अविस्मरणीय छ । तर अहिले यही गौरव यसको चुनौती पनि बनेको छ । आन्तरिक लोकतन्त्र कमजोर छ, नीति स्पष्ट छैन, नेतृत्व पुस्तान्तरण ढिलो छ, र निरन्तर सत्ता अभ्यासले जनताको भरोसा घटाएको छ । यसले देखाउँछ कि इतिहासको गर्व पर्याप्त छैन । सुधार र नवप्रवेशी सोच अपरिहार्य छ । कम्युनिस्ट धारको शक्ति असाधारण छ । संगठन अनुशासित छ, कार्यकर्ता परिचालन क्षमता बलियो छ, ग्रामीण क्षेत्रमा गहिरो पहुँच छ । तर स्थायित्वसँगै वैचारिक अस्पष्टता, सत्ताकेन्द्रित अभ्यास र नेतृत्व द्वन्द्व यसका चुनौती हुन् । आन्दोलनको ऊर्जा स्थायित्व र प्रशासनमा रूपान्तरण भए पनि, नवप्रवेशी विचार र जनताको अपेक्षासँग मेल खाँदैन भने दीर्घकालीन सन्तुलन जोखिममा पर्छ ।
मधेसकेन्द्रित दलहरू पहिचान र सेवाबीच संघर्षमा छन् । आन्दोलनको शक्तिले जन्माएका यी दलहरू अझै जनताको अपेक्षासँग सन्तुलन कायम गर्न संघर्षरत छन् । नयाँ दल र स्वतन्त्र उम्मेदवारहरू युवा र सहरी मतदाताको आकर्षण बनेका छन् । तर उत्साह स्थायी शासन क्षमता र संस्थागत योग्यताबिना दीर्घकालीन परिणाममा बदल्न सक्ने छैन । आजको मतदाता उत्साहपूर्ण छैन, तर सजग छ । उनी केवल नायक खोजिरहेका छैनन् । उनी व्यवहार, परिणाम र प्रणालीको स्थायित्व खोजिरहेका छन् । यही खोज आजको निर्वाचनको निर्णायक शक्ति बनेको छ।

निर्वाचन केवल सरकार बनाउने प्रक्रिया होइन । यो राजनीतिक संस्कृतिको परीक्षण, लोकतन्त्रको मूल्यांकन र भविष्यको दिशाको निर्धारण हो। पुराना दलहरूले आत्मसमीक्षा नगरे, जनताको भरोसा घट्नेछ । नयाँ दलहरूले उत्साहलाई संस्थागत क्षमता र शासन योग्यता बनाउने चुनौती सामना गर्नुपर्छ । स्वतन्त्र उम्मेदवारहरूको उदय लोकतन्त्रको परिपक्वता देखाउँछ, तर दीर्घकालीन स्थायित्व सुनिश्चित गर्न चुनौतीपूर्ण छ ।
सारांशमा भन्नुपर्दा, आजको निर्वाचनले स्थायित्व र सुधारबीचको संवेदनशील सन्तुलनको परीक्षा लिएको छ । यसको परिणामले केवल नयाँ सरकार मात्र होइन, नेपालको राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक जीवनको दिशा निर्धारण गर्नेछ । यो समय केवल मत दिने समय होइन । यो समय नेपाली लोकतन्त्रले आफैँलाई परख गर्ने समय हो । आजको निर्वाचन स्थायित्व र अस्थिरताबीचको चयनको परीक्षा बनेको छ । पुराना दलहरूले आत्मसमीक्षा गर्नुपर्छ, नयाँ दलहरूले उत्साहलाई संस्थागत क्षमतामा रूपान्तरण गर्नुपर्छ । स्वतन्त्र उम्मेदवारहरूको उदय लोकतन्त्रको परिपक्वता देखाउँछ, तर दीर्घकालीन स्थायित्व सुनिश्चित गर्न चुनौतीपूर्ण छ । मतदाता अब केवल नारा होइन, परिणाम खोजिरहेको छ । अब केवल उत्साह होइन, स्थायित्व र कार्यक्षमता खोजिरहेको छ । निर्वाचनले केवल सरकारको संरचना तय गर्ने छैन । यसले राजनीतिक संस्कृतिको दिशा, नीति निर्माणको शैली र नेतृत्वको दृष्टिकोणको रूपरेखा पनि तय गर्नेछ । यसैले आजको चुनाव केवल प्रतिस्पर्धा होइन, नेपाली लोकतन्त्रको भविष्यसँग गरिएको गहिरो संवाद हो ।