धर्म, जाति, वर्ग वा भाषा दोषी हो ?

सन् २०१३–२०१६ मा युरोपका उच्च शिक्षित, सम्मानित परिवारबाट आएका युवा वयस्क र किशोरकिशोरीहरू सिरियामा इस्लामिक स्टेटमा सामेल भएका थिए । उनीहरूमा शिक्षाको कमी थिएन तर मानसिकता र सोचको प्रभावले हिंसामा परिणत भयो। यसले देखाउँछ कि समस्या केवल शिक्षा वा सामाजिक पृष्ठभूमि मात्र होइन । यो मानसिकता र विचारधाराको कुरा हो ।

एकता विष्ट

हामीलाई साँच्चिकै थाहा छ कि आजका युवा वयस्कहरू कुन दिशामा अघि बढिरहेका छन् ? उनीहरूको मनमा के चलिरहेको छ ? यो प्रश्न केवल जिज्ञासा मात्र होइन, यो हाम्रो समाज, हाम्रो परिवार र हाम्रो भविष्यसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित छ । केही हप्ताअघि दिल्लीको लाल किल्ला नजिक घटेको घटनाले हामी सबैलाई स्तब्ध बनायो । १५ निर्दोष मान्छेको मृत्यु, धेरै घाइते र परिवारमा भोगिने अनगिन्ती पीडा– यो केवल दुखद होइन, यो मानवताको उपहास हो । जब धर्मको नाममा हिंसा गरिन्छ, हाम्रो पहिलो प्रतिक्रिया प्रायः धर्म, जाति वा प्रान्तलाई दोष दिनु हो । तर वास्तविक अपराधी त मष्तिष्क हो–सोच, योजना र मानसिकताले मानिसलाई हिंसात्मक मार्गमा धकेल्छ । यो घटना नयाँ होइन । सन् २०१३–२०१६ मा युरोपका उच्च शिक्षित, सम्मानित परिवारबाट आएका युवा वयस्क र किशोरकिशोरीहरू सिरियामा इस्लामिक स्टेटमा सामेल भएका थिए । उनीहरूमा शिक्षाको कमी थिएन तर मानसिकता र सोचको प्रभावले हिंसामा परिणत भयो । यसले देखाउँछ कि समस्या केवल शिक्षा वा सामाजिक पृष्ठभूमि मात्र होइन । यो मानसिकता र विचारधाराको कुरा हो ।

लाल किल्ला घटनामा पनि यही कुरा देखियो । योजनाबद्ध हिंसा, चिकित्सकको भूमिका–जसले जीवन बचाउने कसम खाएका थिए, उनीहरूले जीवन लिने कार्य गरे । के यो केही सेकेन्डको सोचाइमा भयो ? होइन । यो महिनौँको योजना र मानसिक तयारीको परिणाम थियो । अब प्रश्न उठ्छः हाम्रो युवा कहाँ जाँदैछन् ? परिवार र समाजले उनीहरूको मार्गदर्शन गर्न सकिरहेको छ कि छैन ? किनभने जब हिंसा हुन्छ, पीडित केवल समाजको ठूलो हिस्सा होइन–परिवार हुन्छ । आमाबुबा, दाजुभाइ, दिदीबहिनी, शिक्षक–यी सबै पीडामा डुब्छन् । अझ गम्भीर कुरा के छ भने आजको समाजमा परिवारमा संवाद, प्रश्न गर्ने संस्कृति, सुन्ने र बुझ्ने अभ्यास कम भएको छ । बच्चाहरू र युवाहरू सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल प्लेटफर्मको प्रभावमा अत्यधिक प्रभावित छन् । सन्देश, भिडिओ, एपहरू–यी माध्यमहरूले सोच, दृष्टिकोण र निर्णय क्षमतामा गहिरो प्रभाव पार्छ । उदाहरणका लागि नेपालमा जेनजीले गेमिङ एपमार्फत बालबालिकाबीच अन्तक्र्रिया र विरोधलाई उत्पन्न ग¥यो । यही डिजिटल युगले देखाउँछ कि सामाजिक सञ्जाल सही तरिकाले प्रयोग भए उपयोगी छ, तर गलत प्रयोगले परिणाम सदैव नकारात्मक हुन्छ । धेरैले भन्छन् कि शिक्षित व्यक्ति भ्रमित पार्न सजिलो हुन्छ । तर, जब उच्च शिक्षित, सम्मानित परिवारका चिकित्सक नै हिंसामा संलग्न हुन्छन्, तब यो स्पष्ट हुन्छः समस्या शिक्षा वा सामाजिक स्थिति होइन, मानसिकता हो । धर्म, जाति वा समुदाय दोषी छैन । दोष व्यक्ति र उनको सोचको छ ।

मानसिकता र प्रेरणाः अपराधको जरा

हामी प्रायः हिंसामा संलग्न व्यक्तिहरूलाई ‘भ्रष्ट’ वा ‘असभ्य’ भन्छौँ । तर विचार गर्नुहोस्– जब उच्च शिक्षित चिकित्सक नै हिंसामा संलग्न हुन्छन्, तब समस्या केवल बाह्य होइन, आन्तरिक मानसिकता र प्रेरणासँगको हुन्छ । मानिसले कुनै पनि कार्य गर्दा मष्तिष्क र भावनाको ठूलो भूमिका हुन्छ । सोचाइ, योजना र दीर्घकालीन प्रेरणा नै हिंसात्मक मार्गको कारण हुन्छ । धेरै अनुसन्धानहरूले देखाएको छ कि आतंकवादी वा हिंसात्मक व्यक्तिहरूमा मानसिक तैयारी, उद्देश्यपूर्ण सोच र सामाजिक सञ्जाल वा समूहको प्रभाव निर्णायक हुन्छ । परिवार, समाज वा धर्मले शिक्षित व्यक्तिलाई पूर्णरूपमा रोक्न सक्दैन तर मार्गदर्शन, संवाद र सकारात्मक उदाहरणले प्रभावकारी भूमिका खेल्न सक्छ ।

डिजिटल युग र युवा पुस्ता

आजको युवा पुस्ता सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल प्लेटफर्मको गहिरो प्रभावमा छन् । फेसबुक, ट्वीटर, इंस्टाग्राम, टिकटक, गेमिङ एप–यी सबै माध्यमहरूले सोच, दृष्टिकोण र निर्णय क्षमतामा गहिरो प्रभाव पार्छ । सकारात्मक प्रयोगले ज्ञान, सहानुभूति र रचनात्मकता विकास गर्छ । तर, गलत प्रयोगले भ्रम, हिंसा र समाजविरोधी मानसिकता जन्माउँछ । नेपालमा जेनजीले उदाहरण देखाउँछ कि डिजिटल प्लेटफर्ममा अन्तक्र्रिया र खेलले युवा पुस्तालाई नयाँ सोच र व्यवहारमा प्रभाव पार्छ । यही कारणले हामीले डिजिटल शिक्षामा ध्यान दिनु जरूरी छ । केवल विद्यालय र घरको शिक्षा पर्याप्त छैन । आजको युवा पुस्ता डिजिटल दुनियाँमा स्वतन्त्र र जानकार छ ।

परिवार र समाजको भूमिका

जब हिंसा हुन्छ, परिवारले दुःख भोग्छ । धेरैजसो परिवारले भनेका हुन्छन्, ‘हाम्रो बच्चा सधैँ मिलनसार, सामान्य र असल थियो, हामीलाई के भयो थाहा छैन ।’ तर वास्तविकता फरक हुन्छ । धेरै पटक परिवारले सही समयमा संवाद, प्रश्न र मार्गदर्शन गर्न सकेन । हाम्रो जिम्मेवारी छ कि हामी पहिले आफैँको मानसिकता सुधारौँ । आफैँ जिम्मेवार बनौँ । त्यसपछि मात्र हामी युवा पुस्तालाई सही दिशा देखाउन सक्छौँ । हिंसा रोक्न, मार्गदर्शन दिन र सकारात्मक उदाहरण बन्न हामीले आफैँ सुधार्नु आवश्यक छ ।

धर्म, जाति वा समुदाय दोषी छैन

धेरैजसो हामी सोच्छौँ कि धर्म, जाति वा समुदाय अपराधको जरा हो । तर वास्तविकता फरक छ । अपराधको जरा मानसिकता, योजना र व्यक्तिगत निर्णयमा छ । जब उच्च शिक्षित, सम्मानित परिवारका व्यक्तिहरू हिंसामा संलग्न हुन्छन्, तब स्पष्ट हुन्छ कि धर्म वा जाति दोषी होइन। धर्म, जाति वा संस्कृति केवल पृष्ठभूमि हो । व्यक्तिको छनोट, सोच र प्रेरणा नै निर्णायक हुन्छ । यही कुरा हामीले बुझ्नुपर्छ ।

निष्कर्षः भविष्यको निर्माण

हामीले युवा पुस्तालाई सकारात्मक सोच, जिम्मेवारी र सहानुभूति सिकाउनुपर्छ । धर्म, जाति वा समुदाय दोषी छैन । दोष व्यक्ति र उनको मानसिकता हो । डिजिटल युगमा सही मार्गदर्शन, परिवारको संवाद र सकारात्मक उदाहरणले मात्र भविष्य सुरक्षित, शान्त र समृद्ध बनाउन सक्छ । हिंसा रोक्न हामीले गर्नु पर्ने पहिलो कदम भनेको आफैँ सुधार्नु हो । आफैँको राम्रो संस्करण बन्नु हो । जब हामी आफैँ राम्रो बन्यौँ, तब मात्र हामी युवा पुस्तालाई मार्गदर्शन गर्न सक्छौँ । समाजको भोलि केवल शिक्षित, ज्ञानवान र सोचशील युवामाथि निर्भर छ । हामीले उनीहरूको मानसिकता, सोच र प्रेरणामा सही प्रभाव पार्नुपर्छ । धर्म, जाति वा समुदायको दोष खोज्नुको सट्टा, हामीले व्यक्तिगत जिम्मेवारी बुझ्नुपर्छ । यही ज्ञान, चेतना र सकारात्मक सोचले मात्र समाजमा शान्ति र विकास ल्याउन सक्छ ।