युवामा लगानी आवश्यक

आज अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवस । विश्वभर युवाको भूमिका, सम्भावना, अधिकार र उनीहरूका चुनौतीबारे बहस र प्रतिबद्धता व्यक्त गर्ने दिन हो । संयुक्त राष्ट्रसङ्घले हरेक वर्ष अगस्ट १२ लाई अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवसका रूपमा मनाउँदै आएको छ । युवा कुनै पनि मुलुकको वर्तमान मात्र होइन, भविष्य निर्माणको प्रमुख शक्ति पनि हुन् । त्यसैले युवाको ऊर्जा, सिर्जनशीलता र क्षमतालाई सही दिशामा परिचालन गर्न सक्नु राज्यको महत्वपूर्ण जिम्मेवारी हो । नेपालको सन्दर्भमा युवा जनसंख्या ठूलो हुनु अवसर पनि हो र चुनौती पनि । श्रम गर्न सक्ने उमेर समूहको उल्लेख्य हिस्सा युवा छन् । उनीहरूमा नयाँ सोच, प्रविधिको ज्ञान, जोखिम मोल्ने क्षमता र परिवर्तनप्रतिको उत्साह छ । तर यही जनशक्ति देशभित्र पर्याप्त अवसर नपाउँदा रोजगारी र भविष्यको खोजीमा विदेशिन बाध्य छ । गाउँदेखि सहरसम्म युवाको ठूलो हिस्सा वैदेशिक रोजगारीमा निर्भर हुनु नेपालको विकासको एउटा गम्भीर विडम्बना हो । युवाको विदेश पलायनलाई केवल व्यक्तिगत रोजगारीको निर्णयका रूपमा बुझ्नु हुँदैन । यसले मुलुकको उत्पादन प्रणाली, कृषि, उद्योग, उद्यमशीलता र सामाजिक संरचनामा समेत असर पारिरहेको छ । गाउँमा खेती गर्ने जनशक्ति घट्दै गएको छ ।

उत्पादनशील उमेरका नागरिक बाहिरिँदा कतिपय क्षेत्रमा श्रम अभाव देखिएको छ । अर्कोतर्फ, विदेशबाट प्राप्त विप्रेषणले घरपरिवारको आर्थिक अवस्था धान्न महत्वपूर्ण योगदान गरिरहेको छ । त्यसैले वैदेशिक रोजगारीलाई तत्काल रोक्नेभन्दा स्वदेशमै सम्मानजनक रोजगारी र उद्यमको वातावरण सिर्जना गर्ने दीर्घकालीन नीति आवश्यक छ । युवाका समस्या रोजगारीमा मात्र सीमित छैनन्। गुणस्तरीय शिक्षा, सीपमूलक तालिम, उद्यमका लागि पूँजी, प्रविधिमा पहुँच, मानसिक दबाब, सामाजिक असमानता र निर्णय प्रक्रियामा अर्थपूर्ण सहभागिताजस्ता विषय पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छन् । विश्वविद्यालयबाट प्रमाणपत्र लिएर निस्किएको युवाले आफ्नो योग्यता र सीपअनुसार काम पाउन नसक्नु शिक्षा र श्रम बजारबीचको कमजोर सम्बन्धको परिणाम हो । शिक्षा प्रणालीले बजारको माग, उत्पादन र उद्यमसँग जोडिन नसकेसम्म युवामा निराशा बढिरहनेछ । युवालाई अवसर दिने नाममा केवल तालिम र भाषण पर्याप्त हुँदैन । उनीहरूले सिकेको सीप प्रयोग गर्ने वातावरण, उद्यम सञ्चालनका लागि सहज ऋण, बजारको सुनिश्चितता, प्रविधिमा पहुँच र प्रशासनिक झन्झटबाट मुक्ति आवश्यक छ । कृषि, पर्यटन, सूचना प्रविधि, ऊर्जा, उद्योग तथा सिर्जनात्मक क्षेत्रमा युवालाई आकर्षित गर्न सके देशभित्रै रोजगारीका नयाँ क्षेत्र विस्तार गर्न सकिन्छ । स्थानीय तहदेखि संघीय सरकारसम्मका कार्यक्रम युवामैत्री र परिणाममुखी हुन आवश्यक छ ।

अर्को महत्वपूर्ण पक्ष राजनीतिक तथा सामाजिक निर्णय प्रक्रियामा युवाको सहभागिता हो । युवा केवल चुनावका बेला प्रयोग हुने मतदाता वा राजनीतिक दलका कार्यकर्ता होइनन् । उनीहरू नीति निर्माण, नेतृत्व विकास र सार्वजनिक उत्तरदायित्वको अभ्यासमा समेत सहभागी हुनुपर्छ । पुरानो सोच र नेतृत्व हस्तान्तरणको अनिच्छाले युवालाई निर्णय प्रक्रियाबाट टाढा राख्नु लोकतन्त्रकै कमजोरी हो । नेपालले जनसांख्यिक लाभको अवसर लामो समयसम्म पाउने अवस्था छैन । आजका युवा सक्षम, शिक्षित, सीपयुक्त र उत्पादनशील बन्न सके मात्र यो अवसरलाई आर्थिक समृद्धिमा बदल्न सकिन्छ । त्यसका लागि राज्यले युवालाई समस्या होइन, सम्भावनाका रूपमा हेर्नुपर्छ । बजेटमा युवा कार्यक्रम राख्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन; त्यस्ता कार्यक्रमको प्रभाव जमिनमा देखिनुपर्छ । अन्तर्राष्ट्रिय युवा दिवसले नेपाललाई यही प्रश्न गर्न बाध्य बनाएको छ—हाम्रा युवालाई भविष्य खोज्न विदेश जानुपर्ने बाध्यता कहिलेसम्म रहने ? यसको उत्तर नाराले होइन, अवसर सिर्जना गरेर दिनुपर्छ । युवाको पसिना विदेशमा बगाएर देशको भविष्य निर्माण हुँदैन । उनीहरूको ज्ञान, सीप, श्रम र सिर्जनशीलता स्वदेशमै उपयोग हुने वातावरण निर्माण गर्न सके मात्र समृद्ध नेपालको आधार बलियो बन्न सक्छ । त्यसैले आजको दिन युवा दिवस मनाउनेभन्दा युवामाथि वास्तविक लगानी गर्ने संकल्प गर्ने दिन बन्नुपर्छ । युवा सक्षम भए देश सक्षम हुन्छ; युवा आशावादी भए देशको भविष्य पनि आशावादी हुन्छ ।