बालेन–रविको जोडीलाई काम गरेर देखाउन जनताको मत

प्रेमचन्द्र झा

नेपालको राजनीति सधैँ उत्थान र पतनका संकेतले भरिएको छ— कुनै कालखण्डमा पुनर्निर्माण, तेस्रो मार्ग, परिवर्तन, नयाँ युग, नव नेतृत्व अनि भविष्यको आशा देखिएको छ । २०८२ सालको आम निर्वाचनपछि नेपालको राजनीतिक बहसमा एउटा नयाँ जोडीले ठूलो स्थान पाएको छ— बालेन शाह र रवि लामिछाने । यो जोडीलाई समर्थक–विरोधीले अलग–अलग अर्थ दिएको छन् । कतिपयले यसलाई नेपाली राजनीतिमा युवा शक्ति, सुधार, परिवर्तन र पुनर्निर्माणको रूप मान्छन् भने अर्काहरूले यसलाई दृश्यात्मक राजनीति, नाटक र लोकप्रियता भरिएको शो मात्र भनी औँल्याइरहेका छन् । यस लेखको उद्देश्य यिनै द्विविधा, आशा–चिन्ता, सम्भावना–सन्देह, नेतृत्व क्षमता–समस्या र वास्तविक राजनीतिक प्रभावलाई व्यवस्थित रूपमा विश्लेषण गर्नु हो । नेपाली राजनीतिको इतिहासलाई हेर्दा, नेतृत्व सधैँ एक महत्त्वपूर्ण कारक रहिआएको छ । २०४६ सालमा नेपालले बहुदलीय लोकतन्त्र स्थापना ग¥यो । राजा ज्ञानेन्द्रको प्रत्यक्ष शासनविरुद्ध समग्र नेपाली नागरिकहरूले संघर्ष गरेर नयाँ शासन प्रणाली ल्याए— जसले जनताको प्रत्यक्ष सहभागिता र प्रतिनिधिमूलक सरकारलाई सुदृढ बनायो । यो समय नेतृत्वको रूपमा परम्परागत साना–ठूला राजनीतिक पार्टीका चेहराहरूले नेतृत्व गरे— जसले लोकतन्त्रलाई मजबुत बनाउने काम गरे । २०६२–०६३ को जनआन्दोलनले शाही सत्ता अन्त्य गर्दै लोकतन्त्र र गणतन्त्रको पुनस्र्थापना ग¥यो । यसले नेपाललाई सम्पूर्ण रूपले गणतन्त्रमार्गमा अगाडि बढायो, नयाँ संविधान निर्माण प्रक्रियामा जनसहभागिता सुनिश्चित ग¥यो र संघीयता, धर्मनिरपेक्षता, सामाजिक न्याय, महिला–दलित–आदिवासी अधिकार जस्ता विषयलाई संवैधानिक रचनामा केन्द्रित ग¥यो ।

२०७२ सालमा संविधान जारी भएपछि राजनीति दलगत संरचनामा केन्द्रित रह्यो । नेपालीमा राजनैतिक दलहरू प्रायः केही परम्परागत नेताहरूको प्रभुत्वमा केन्द्रित रहे, जसले लामो समयदेखि नेतृत्व र निर्णय प्रक्रियामा प्रभाव जमाएको छ । तर समयसँगै युवा शक्ति, नयाँ सोच र नेता–जनता सम्बन्धका नयाँ मोडको माग बढिरहेको थियो— जसले २०८२ जस्तै चुनावी परिणाम उत्पन्न गरेको थियो । पछिल्लो आम चुनाव नेपालका लागि एक ऐतिहासिक मोड थियो, जसले पुराना राजनीतिक अवस्थालाई चुनौती दिइसकेको छ । यो चुनावलाई नेपाली राजनीतिक संरचनाको पुनःस्थापना, नागरिक–सरकार सम्बन्धका परिवर्तन, नव नेतृत्व र युवा सहभागिताको आगमनका रूपमा हेरिन्छ । चुनाव परिणामले देखायो कि परम्परागत राजनीतिक पार्टीहरूको मत घटेको छ भने नयाँ राजनीतिक शक्ति–बलको उदय भएको छ। यसैबीच बालेन शाह र रवि लामिछाने नेतृत्वको जोडीले विविध उमेर समूह, नयाँ मतदाता र युवा निर्वाचन क्षेत्रबाट ठूलो समर्थन प्राप्त ग¥यो । बालेन शाहले काठमाडौँ लगायतका महानगरीय क्षेत्रहरूबाट ठूलो मत ल्याए, जसले उनको लोकप्रियता र समर्थनलाई पुष्टि ग¥यो । रवि लामिछानेले पनि पार्टी नेतृत्व र संगठनात्मक रणनीतिको बलियो भूमिका खेल्दै आफ्नो क्षेत्रबाट सफल भई राजनीतिक प्रभाव बढाए । यी परिणामले नेपाली राजनीतिको परम्परागत संरचनामा परिवर्तनको मागको संकेत दिएको छ । यो खण्डमा हामी बालेन शाह र रवि लामिछानेको व्यक्तिगत यात्रा, पृष्ठभूमि, शक्ति र राजनीतिक सम्भावनालाई विस्तृत रूपमा हेर्नेछौँ । बालेन शाह, मूल रूपमा युवा आवाज र सामाजिक आन्दोलनसँग जोडिएको छ । उनको उदय एक सञ्चार माध्यमिक सामाजिक संवादक, कलाकार र सामाजिक कार्यकर्ताबाट भयो, जहाँ उनले विभेद, भ्रष्टाचार र सामाजिक असमानताविरुद्ध आवाज उठाए । धेरैले उनलाई नेपाली युवाहरूका लागि प्रतिनिधि र नयाँ नेतृत्वको प्रतीक मान्छन् । उनको नेतृत्व शैली पारदर्शिता, प्रत्यक्ष संवाद र सकारात्मक सोचमा आधारित छ— जसले युवा वर्गलाई आकर्षित गरेको छ ।

उनले परम्परागत राजनीतिक भाषणभन्दा फरक शैली, सामाजिक सञ्जाल प्रयोग र जनतासँग प्रत्यक्ष संवादलाई प्राथमिकता दिएका छन् । यद्यपि, उनको जवाफदेहिताका बारेमा धेरै विश्लेषकले प्रश्न पनि उठाएका छन्— खासगरी नीति कार्यान्वयन, राष्ट्रिय–अन्तर्राष्ट्रिय मुद्दा र गहन राजनीतिक निर्णय का सन्दर्भमा । रवि लामिछानेले जनताको आवाज उठाउने पत्रकार, सञ्चारकर्मी र पार्टी नेतृत्वकर्ताको रूपमा राजनीतिक यात्राको सुरु गरेका छन् । उनको राजनीतिक भूमिकामा संगठन, गठबन्धन प्रयास र निर्वाचन रणनीति प्रमुख रहेको छ— जसले पार्टीलाई केही नयाँ मतदाता समूहदेखि व्यापक समर्थनसम्म पु¥याउन मद्दत गरेको छ । उनको पक्षमा देखिएको बलियो पक्ष भनेको राजनीतिक संयोजन, सुशासनका सन्देश र यथार्थवादी नीति प्रस्ताव हो । तर आलोचकहरूले पनि उनको नेतृत्वमा विवाद, व्यक्तिगत विवाद र अन्तःद्वन्द्वको विषयलाई जोड दिएका छन्, जसले जनविश्वासमा असर पर्ने सम्भावना उत्पन्न गर्दछ । नेपालमा सामाजिक मिडिया र लोकप्रिय सांगीतिक शैलीले राजनीति‑मुख्यधारमा दृश्यात्मक जनसमर्थनको एक नयाँ संस्कृति सिर्जना गरेको छ । केही पुराना विश्लेषकले बालेन–रविको जोडीलाई हिन्दी शोले चलचित्रका लोकप्रिय पात्र ‘जय–बिरु’ शैलीजस्तै मात्र भनी आलोचना गरेका छन्— जहाँ नेतृत्व दृश्यात्मकता, शैली र नाटकद्वारा लोकप्रिय हुन्छ तर गहिरो राजनीतिक प्रबन्ध, नीति र स्थायी परिवर्तनलाई अघि बढाउन कठिनाइ भोग्छ । यो तुलना मात्र भावनात्मक नभई राजनीतिक सामाजिक विज्ञानको सन्दर्भमा पनि महत्त्वपूर्ण छ । चलचित्रमा पात्र लोकप्रिय हुन्छन् किनभने कथानक, भावनात्मक आकर्षण र शैली हुन्छ । राजनीतिक नेतृत्वले नीति, योजना, कार्यान्वयन र लोकसेवालाई सुनिश्चित गर्नु पर्छ । यदि बालेन–रवि जोडी केवल सार्वजनिक छवि, शैली र मिडियामा आधारित लोकप्रियतामा मात्र सीमित रहोस्, तब यो चलचित्र शैलीकै नाटक बन्ने सम्भावना हुन्छ । तर यदि उनीहरूले भ्रष्टाचार नियन्त्रण, सामाजिक समावेशी नीति, रोजगारी सिर्जना, आर्थिक सुधार र दीर्घकालीन राजनीतिक स्थायित्वको रूपरेखा प्रस्तुत गरे भने यो यथार्थ राजनीतिक रूपमा कायाकल्प बन्न सक्छ ।

यो खण्डमा हामी बालेन–रवि जोडीले प्रस्ताव गरेका मुख्य नीति विषय, कार्यक्रमका रूपरेखा र तिनका सम्भावनालाई विश्लेषण गर्नेछौँ । नेपालमा भ्रष्टाचार लामो समयदेखि राजनीतिक, प्रशासनिक र आर्थिक प्रणालीमा एक ठूलो चुनौती रहिआएको छ । बालेन–रवि जोडीले भ्रष्टाचारविरुद्ध कडा नीति, सार्वजनिक सेवा पारदर्शिता, सरकारी विभागीय सुधारजस्ता विषयलाई प्राथमिकतामा राखेको देखिन्छ । तर यसलाई सतहमा गरिएका प्रतिबद्धताभन्दा संरचनात्मक सुधार, कानुनी अमल र दण्ड प्रक्रियाको प्रभावकारी कार्यान्वयनसँग जोड़्न जरुरी छ । यदि केवल भाषणमा भ्रष्टाचार विरोध गरिन्छ तर संरचना परिवर्तन, जवाफदेहिता र दण्ड प्रक्रियालाई प्रभावकारी बनाइँदैन भने यसको असर सतही सीमित हुनेछ । नेपालमा रोजगार र शिक्षा एक ठूलो राजनीतिक–सामाजिक मुद्दा हो । युवा वर्गले उच्च शिक्षा, दक्षता विकास र रोजगारी अवसरको माग गर्दै आएको छ । बालेन–रवि जोडीले युवा–कुशलता कार्यक्रम, स्टार्टअप सहयोग, व्यावसायिक प्रशिक्षणजस्ता कार्यक्रमलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने देखिन्छ । तर केवल घोषणामा मात्र यस्ता प्रतिबद्धता रहँदा जनविश्वासमा कमी आउन सक्छ । त्यसैले वास्तविक आयोजनाको कार्यान्वयन, वित्तीय स्रोतको संरचना, निजी क्षेत्रसँग साझेदारी हटाउँदै युवा रोजगार सिर्जनालाई सुसंगत योजना बनाउन जरुरी छ । नेपालको अर्थतन्त्रमा कृषि एक आधारभूत भूमिका खेल्छ । कृषि सुधार, प्रविधि उपयोग, उत्पादनको मान्यता, विपणन संरचना र कृषि उद्यमशीलता राजनीतिक प्राथमिकता हुनु पर्छ । बालेन–रवि जोडीले कृषि नीतिमा दीर्घकालीन सुधार, व्यवस्थापिका समर्थन, सहकारी संगठनलाई सुदृढ बनाउने, बजारको पहुँच सुनिश्चितजस्ता कार्यक्रमलाई सशक्त बनाउनु पर्छ ।

स्वास्थ्य सेवा नेपालको एउटा महत्त्वपूर्ण सामाजिक समस्या हो । विशेषगरी गाउँ–सहरी बीचको भेद, आर्थिक कमजोरी, आधारभूत स्वास्थ्य सेवा पहुँचको असमानता हटाउन व्यापक योजना आवश्यक छ । यो विषयलाई नीतिगत रूपले प्राथमिकता नदिँदा समाजमा दुर्लभ सेवा, स्वास्थ्य बीमा, सञ्चार र सुविधाको समस्या उत्पन्न हुनेछ । राजनीति केवल उम्मेदवार–जनताबीचको सम्बन्ध मात्र होइन— यो सामाजिक, आर्थिक, प्रशासनिक र अन्तर्राष्ट्रिय कारकहरूद्वारा चल्ने जटिल प्रक्रिया हो । बालेन–रवि जोडीले केही आलोचना र चुनौतीहरू सामना गरेको छ— जसलाई गम्भीर रूपमा विवेचना गर्न आवश्यक छ । राजनीतिमा अनुभवको ठूलो भूमिका हुन्छ— खासगरी कुटनीति, प्रशासनिक निर्णय र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धजस्ता विषयमा । यदि एक जोडी युवा, लोकप्रिय र शैलीमा बलियो होला तर राजनीतिक अनुभव, कार्यान्वयन क्षमता र परिपक्वतामा कमजोर भयो भने राज्यको सञ्चालनलाई सम्हाल्न कठिनाइ हुनेछ । नेपाली राजनीति धेरै दल र गठबन्धनमा आधारित छ । राजनीतिक स्थायित्व प्राप्त गर्न स्थिर गठबन्धन, पार्टी अनुशासन र साझा नीतिको आवश्यकता हुन्छ । यदि जोडीभित्र अन्तर्विरोध, असहमति वा विभाजन उत्पन्न भयो भने राजनीतिक स्थायित्व पाउन कठिन हुन्छ । नेपाल एक विविध, बहुभाषी, बहुधार्मिक, बहुजातीय राष्ट्र हो । नेतृत्वले सामाजिक समानता, विभेदविरुद्ध नीति, न्यूनतम सामाजिक सुरक्षा, महिला र उत्पीडित समूहको सशक्तिकरणमा निरन्तरता दिँदा सामाजिक स्थायित्व बढ्छ । राजनीतिक नेतृत्वका दीर्घकालीन संकेतलाई नेतृत्व क्षमता, नीति कार्यान्वयन, सामाजिक समरसता, आर्थिक विकास र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका आधारमा मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ । एक सफल नेताले दृढ निर्णय क्षमता, स्पष्ट नीति, परिस्थितिको विश्लेषण, सार्वजनिक संवाद, जवाफदेहिताको भावना राख्नु पर्छ । यदि बालेन–रवि जोडीले विश्लेषण, रणनीति, विपरीत परिस्थितिको सामना क्षमता विकास ग¥यो भने उनीहरू दीर्घकालीन नेतृत्वको रूपमा स्थापित हुन सक्छन् ।

नेपालले छिमेकी राष्ट्रहरूसँग सम्बन्ध सन्तुलन, आर्थिक साझेदारी, क्षेत्रीय नीति सम्हाल्न आवश्यक छ । बालेन–रवि नेतृत्वले वैदेशिक कूटनीति, आर्थिक सम्झौता, निवेश प्रवर्धनजस्ता आयाममा द्रुत र व्यवस्थित कदम चाल्नुपर्छ । नेपाल एक बहुसांस्कृतिक समाज हो । नेतृत्वले सामाजिक समानता, विभेदविरुद्ध नीति, न्यूनतम सामाजिक सुरक्षा, महिला र उत्पीडित समूहको सशक्तीकरणमा निरन्तरता दिँदा सामाजिक स्थायित्व बढ्छ । बालेन–रवि जोडीले नेपाली राजनीतिमा आशा, नयाँ सोच, युवा सहभागिता र सामाजिक अपेक्षालाई जगाएको छ । तर यो जोडी केवल चलचित्र शैलीको नाटक मात्र हो कि स्थायी राजनीतिक नेतृत्व बन्नेछ भन्ने प्रश्नको उत्तर आजको समयमै पक्का भन्न कठिन छ । यो निर्णय अब कार्य, नीति, योजना, कार्यान्वयन र जवाफदेहिताको वास्तविक रूपमा लागू हुने परिणाममा आधारित हुनेछ । यदि बालेन–रवि जोडीले मात्र लोकप्रियता र शैलीमा निर्भर रह्यो भने यो चलचित्रको एक दृश्यजस्तै मात्र हुनेछ । तर यदि उनले वास्तविक सुधार, सांस्कृतिक समावेशी नीति, अर्थतन्त्रको सुधार, अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीति र सामाजिक न्यायलाई प्राथमिकता दिए भने यो उपाधि नेपाली राजनैतिक कायाकल्पको युग बन्न सक्नेछ । सारांशमाः आशा छ, तर चुनौती अझै धेरै छ । कल्पना ठूलो छ, तर कार्यान्वयनभन्दा पनि कठिनाइ ठूलो छ । जनताको समर्थन प्राप्त छ, तर दीर्घकालीन विश्वास र परिणाम हेर्न बाँकी छ ।