सामाजिक रूपान्तरणको प्रश्न

सामाजिक रूपान्तरणमा युवाहरूको भूमिका विशेष महत्वपूर्ण हुन्छ । युवा शक्ति परिवर्तनको वाहक हो । उनीहरूले नयाँ सोच, ऊर्जा र सिर्जनशीलता ल्याउँछन् । यदि युवाहरू सही दिशामा अघि बढे भने समाजलाई सकारात्मक परिवर्तनतर्फ लैजान सक्छन् । त्यसैले युवाहरूलाई शिक्षा, सीप र अवसर प्रदान गर्नु आवश्यक हुन्छ ।

सूर्यप्रसाद ढकाल

२०४२–०४३ सालतिरको कुरा हो । देशमा पञ्चायती व्यवस्था थियो । ‘नौलो जनवादी क्रान्ति जिन्दावाद’, ‘बहुदलीय व्यवस्था जिन्दावाद’, ‘पञ्चायती व्यवस्था मुर्दावाद’, ‘अनेरास्ववियु एकताको पाँचौँ जिन्दावाद’जस्ता नाराहरूले विद्यालयका भित्ताहरू रङ्गिएका थिए । हामी पञ्चायती व्यवस्थाको विरोध गर्दै रातारात हिँडिरहेका थियौँ । घरमा आमाले राजा वीरेन्द्रलाई भगवान विष्णुको रूप हो भन्नुहुन्थ्यो । राजा वीरेन्द्र भगवान विष्णुको रूप होइन भन्ने बुझाउन ४० वर्ष लाग्यो । ‘कम्युनिस्ट सत्तामा गए भने बुढाबुढीलाई मार्छन्’ भन्ने विरोधीको आरोप खण्डन गर्न हामीलाई ५० वर्ष लाग्यो । केपी ओली राष्ट्रवादी नेता हुन् भनेर बुझाउन अझ १५ वर्ष लाग्न सक्छ । गौतम बुद्धलाई विश्वले चिनेको २५०० वर्षपछि मात्रै हामी नेपालीहरूले चिनेको इतिहास हामीसँग सुरक्षित छ । यदि माक्र्सले सन् १८४५ तिर कम्युनिस्ट विचारको विकास र पुष्पलालले २००६ सालमा नेपालमा कम्युनिस्ट पार्टी स्थापना नगरेका भए मजदुरका माग र मुद्दा, मानवअधिकारका माग र मुद्दा, तथा सामाजिक रूपान्तरणको अवस्था कस्तो हुन्थ्यो होला ? सामाजिक रूपान्तरण भन्नाले समाजको संरचना, मूल्य, मान्यता, व्यवहार र जीवनशैलीमा समयअनुसार आउने परिवर्तनलाई बुझिन्छ । समाज स्थिर हुँदैन । यो निरन्तर गतिशील रहन्छ । मानिसको सोच, प्रविधिको विकास, आर्थिक अवस्था, राजनीतिक परिवर्तन, शिक्षा र सांस्कृतिक प्रभावजस्ता विभिन्न तत्वहरूले समाजलाई परिवर्तनको दिशातर्फ अघि बढाउँछन् ।

यही परिवर्तनको प्रक्रिया नै सामाजिक रूपान्तरण हो । प्राचीन समाजमा मानिसहरूको जीवनशैली अत्यन्त सरल थियो । परम्परागत मूल्य र मान्यताहरूले समाजलाई निर्देशित गर्थे । जातीय विभेद, लैङ्गिक असमानता, अन्धविश्वास र रूढीवादी सोच व्यापक रूपमा विद्यमान थिए । समयक्रममा शिक्षा, विज्ञान र चेतनाको विकाससँगै यी पुराना सोचहरूमा परिवर्तन आउन थाल्यो । यसले सामाजिक रूपान्तरणको प्रक्रिया सुरु ग¥यो । सामाजिक रूपान्तरणमा शिक्षाको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । शिक्षाले मानिसलाई सही र गलत छुट्याउने क्षमता दिन्छ । एउटा जनप्रतिनिधिले शिक्षा दिनु गुरुलाई टाउको तल खुट्टा माथि बनाएर पैताला फर्कने गरि कुटनु पर्छ भन्दा समाज नतमस्तक छ । शिक्षित समाजले समानता, न्याय र मानव अधिकारको सम्मान गर्न सिक्छ । उदाहरणका लागि महिलाहरूको शिक्षा विस्तारसँगै उनीहरूको सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक सहभागिता बढेको छ । यसले लैङ्गिक समानताको दिशामा ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ । एकल महिलाहरू रातो सारिमा ढुक्कसँग समाजमा हिँड्न सक्ने अवस्था बनेको छ । त्यस्तै, प्रविधिको विकास पनि सामाजिक रूपान्तरणको प्रमुख कारक हो । सूचना प्रविधिको विकासले विश्वलाई सानो बनाएको छ । अहिले मानिसहरू सामाजिक सञ्जालमार्फत विश्वभरका घटनाक्रमसँग जोडिएका छन् । यसले नयाँ सोच, विचार र संस्कृतिको आदानप्रदानलाई सहज बनाएको छ । तर, प्रविधिको दुरुपयोगले सामाजिक विकृति पनि निम्त्याउन सक्छ, जसलाई सचेत रूपमा नियन्त्रण गर्न आवश्यक हुन्छ भन्दा हामी लखेट्ने अवस्था बन्यो ।

आर्थिक विकास पनि सामाजिक रूपान्तरणसँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित छ । जब देशको आर्थिक अवस्था सुधारिन्छ, मानिसहरूको जीवनस्तर उकासिन्छ । रोजगारीका अवसरहरू बढ्छन्, गरिबी घट्छ र मानिसहरू आधुनिक जीवनशैलीतर्फ उन्मुख हुन्छन् । यसले सामाजिक संरचनामा परिवर्तन ल्याउँछ । उदाहरणका लागि, गाउँबाट सहरतर्फ बसाइँसराइ बढ्नु सामाजिक रूपान्तरणको एउटा प्रमुख संकेत हो । के नयाँ र पुराना उद्योगहरू सञ्चालनमा आउँछन् त । राजनीतिक परिवर्तनले पनि समाजमा गहिरो प्रभाव पार्छ । लोकतन्त्रको स्थापना, मानव अधिकारको सुनिश्चितता र कानुनी समानताले समाजलाई समावेशी र न्यायपूर्ण बनाउँछ । जब नागरिकहरूले आफ्ना अधिकार र कर्तव्यबारे सचेत हुन्छन्, तब समाजमा सकारात्मक परिवर्तन आउँछ । नेपालमा प्रजातन्त्र स्थापना र गणतन्त्रको आगमनले सामाजिक रूपान्तरणलाई तीव्र बनाएको छ । सांस्कृतिक पक्ष पनि सामाजिक रूपान्तरणमा महत्वपूर्ण हुन्छ । परम्परा र आधुनिकताको सन्तुलन कायम गर्नु आवश्यक हुन्छ । केही परम्पराहरू समाजका लागि उपयोगी हुन्छन् भने केही परिवर्तन गर्नुपर्ने हुन्छ । जस्तैः बालविवाह, छुवाछुत र दाइजो प्रथाजस्ता कुप्रथाहरूलाई हटाउँदै नयाँ सकारात्मक संस्कारहरू विकास गर्नु सामाजिक रूपान्तरणको उद्देश्य हुनुपर्छ । सामाजिक रूपान्तरणको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष चेतना हो । जब मानिसहरू आफ्नो अधिकार, कर्तव्य र सामाजिक जिम्मेवारीप्रति सचेत हुन्छन्, तब मात्र वास्तविक परिवर्तन सम्भव हुन्छ । सामाजिक अभियान, जनचेतना कार्यक्रम र नागरिक सहभागिताले समाजलाई परिवर्तनको दिशामा अघि बढाउँछन् । तर सामाजिक रूपान्तरण सजिलो प्रक्रिया होइन । यसमा विभिन्न चुनौतीहरू पनि हुन्छन् । पुरानो सोच, परम्परागत मान्यता र स्वार्थी प्रवृत्तिहरू परिवर्तनका अवरोध बन्न सक्छन् । कहिलेकाहीँ परिवर्तनको नाममा गलत दिशा पनि लिन सकिन्छ । त्यसैले रूपान्तरण सन्तुलित, न्यायपूर्ण र दीगो हुनुपर्छ ।

सामाजिक रूपान्तरणमा युवाहरूको भूमिका विशेष महत्वपूर्ण हुन्छ । युवा शक्ति परिवर्तनको वाहक हो । उनीहरूले नयाँ सोच, ऊर्जा र सिर्जनशीलता ल्याउँछन् । यदि युवाहरू सही दिशामा अघि बढे भने समाजलाई सकारात्मक परिवर्तनतर्फ लैजान सक्छन् । त्यसैले युवाहरूलाई शिक्षा, सीप र अवसर प्रदान गर्नु आवश्यक हुन्छ । अन्ततः सामाजिक रूपान्तरण भनेको केवल बाह्य परिवर्तन मात्र होइन, यो मानिसको सोच र व्यवहारमा आउने आन्तरिक परिवर्तन पनि हो । जब प्रत्येक व्यक्तिले आफूबाट सकारात्मक परिवर्तन सुरु गर्छ, तब मात्र समाज समग्र रूपमा रूपान्तरण हुन्छ । समानता, सहिष्णुता, न्याय र मानवतामा आधारित समाज निर्माण गर्नु नै सामाजिक रूपान्तरणको मुख्य लक्ष्य हुनुपर्छ । के बालेन सरकारले हिजोका राम्रा कामहरूलाई निरन्तरता दिन सक्छ त यसरी, सामाजिक रूपान्तरण एक निरन्तर चलिरहने प्रक्रिया हो, जसले समाजलाई पुरानोपनबाट आधुनिकता, असमानताबाट समानता र अन्धविश्वासबाट वैज्ञानिक सोचतर्फ अघि बढाउँछ । हामी सबैले मिलेर सचेत र जिम्मेवार नागरिकका रूपमा भूमिका निर्वाह गरेमा मात्रै एक समृद्ध, सभ्य र न्यायपूर्ण समाज निर्माण सम्भव हुन्छ । हामिले राजनीतिक परिवर्तन सँगसँगै सामाजिक आर्थिक रुपान्तरण गर्न सकेनौँ ।भौतिक पूर्वाधार निर्माण गर्दागर्दै पनि जनताले यसपटक हामीलाई पर्ख र हेर भने, हामी पर्खन र हेर्न तयार छौँ । रास्वपाले दुईतिहाइ नजिक ल्याएको छ ।

आर्थिक सामाजिक रुपान्तरणसहित अबका समाचार यस्ता आउनु पर्छ। विदेश जानेभन्दा फर्कनेको सङ्ख्या धेरै, पूँजीगत खर्च ९० प्रतिशतले वृद्धि, विदेश पढ्न जाने विद्यार्थीको सङ्ख्यामा उल्लेखनीय रूपमा आयो कमी, नेपाल वायुसेवा गयो मुनाफामा, सरकारले कटौती ग¥यो फजुल खर्च, सुरु गर्न थालियो ग्यास उत्पादन गर्न, सहकारी पीडितले फिर्ता पाउन थाले आफ्नो बचत, बेरोजगार दर घट्यो, रोजगारी पाउन थाले युवाहरूले, कृषकले पाउन थाले उखुको पैसा, बन्द भएका कारखाना धमाधम सुचारु, घट्न थाल्यो वैदेशिक ऋण, बढ्न थाल्यो राजस्व, रोकियो राजस्व चुहावट, भित्रीन थाल्यो वैदेशिक लगानी, अघि बढ्यो रोकिएका ठूला परियोजनाहरूको काम, पूर्वाधार विकासमा चमत्कार, २०४६ सालदेखि यताका भ्रष्टाचारीहरूको छानबिन गरि कार्बाही, कार्की आयोगको प्रतिवेवदन कार्यान्वयन, एमसीसी र एसपीपीजस्ता राष्ट्रघाती सम्झौताहरू खारेज, राष्ट्रियसभा खारेज, ७५३ बाट स्थानीय तहको सङ्ख्या घटाएर ५५१, समानुपातिक प्रणाली खारेज, केन्द्र र प्रदेशमा भएको अधिकार स्थानीय तहलाई हस्तान्तरण भन्ने सकारात्मक समाचार सुन्न एमाले र नेपाली काँग्रेसका कार्यकर्ता तयारै छन् । राम्रो कामको लागि सहयोग गर्न पनि तयारै छन् । सहयोग लिने वा केपी ओलीजस्तै लखेटिने, बालेन जीको मर्जी ।