सराय नाचको रौनकले लमहीमा दसैँको सांस्कृतिक उत्सव

शिवु खनाल । दाङ ।

हातमा खड्ग, साथमा पञ्चेबाजाको गुञ्जन, परम्परागत पहिरनमा सजिएका सहभागी र सराय नाचको उल्लासमय दृश्य । धार्मिक आस्था, मौलिक संस्कृति र पुस्तौँदेखि चलिआएको परम्पराको झल्को दिने यस्तै दृश्यले सोमबार लमहीको वातावरण उल्लासमय बन्यो । दसैँको अवसरमा खेलिँदै आएको परम्परागत सराय नाच तथा खड्गजात्राले लमहीलाई सांस्कृतिक रौनकले भरिदियो । लमहीस्थित कालिका भगवती मन्दिर व्यवस्थापन समितिको आयोजनामा सराय नाच तथा खड्गजात्रा निकालिएको हो ।

धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व बोकेको यस पर्वमा खड्ग प्रदर्शन, पञ्चेबाजाको धुन र स्थानीयको उत्साहले मौलिक परम्पराको जीवन्त झल्को दिएको थियो । नेपाली समाजमा दसैँ केवल टीका र जमरा लगाउने चाड मात्र नभएर यो आस्था, विश्वास, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको पर्व पनि हो । दसैँका अवसरमा विभिन्न स्थानमा मनाइने सराय नाच तथा खड्गजात्राले यही सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवन्त बनाउँदै आएको छ ।

लमहीमा निकालिएको सराय नाच तथा खड्गजात्राले पनि स्थानीय कला, संस्कृति र परम्पराप्रतिको आत्मीयता उजागर गरेको छ । परम्परागत बाजागाजाको तालमा प्रस्तुत गरिने सराय नाच र खड्ग प्रदर्शनले नयाँ पुस्तालाई पुर्खाले जोगाउँदै आएको सांस्कृतिक सम्पदासँग जोड्ने अवसर प्रदान गरेको छ । लमहीस्थित कालिका भगवती मन्दिर व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष हिमन्तप्रसाद पाण्डेका अनुसार सराय नाच तथा खड्गजात्राले स्थानीय मौलिक कला, संस्कृति र परम्पराको संरक्षण तथा प्रवद्र्धनमा महत्वपूर्ण योगदान पु¥याउने विश्वास गरिएको छ ।

अध्यक्ष पाण्डेले परम्परागत सराय नाच तथा खड्गजात्रालाई नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्दै यसको संरक्षण गर्नु आवश्यक रहेको बताए । उनका अनुसार पुराना पुस्ताले जोगाउँदै आएको सांस्कृतिक परम्परालाई नयाँ पुस्ताले पनि आत्मसात् गर्न सके मात्रै यसको निरन्तरता कायम रहन सक्छ । समयसँगै जीवनशैली र मनोरञ्जनका माध्यम परिवर्तन भइरहेका बेला यस्ता मौलिक सांस्कृतिक गतिविधिले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो इतिहास, धर्म, संस्कृति र परम्पराबारे बुझ्ने अवसर प्रदान गर्छन् ।

त्यसैले सराय नाच तथा खड्गजात्राको संरक्षण गर्नु भनेको एउटा नाच वा जात्रालाई निरन्तरता दिनु मात्र नभई समाजको सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवन्त राख्नु पनि हो । स्थानीयको उत्साहपूर्ण सहभागिता, पञ्चेबाजाको गुञ्जन र हातमा खुँडा लिएर गरिने परम्परागत प्रदर्शनले सराय नाच तथा खड्गजात्राको छुट्टै आकर्षण थपेको थियो । यस्ता कार्यक्रमले स्थानीय समुदायबीच आपसी सद्भाव र एकता बढाउनुका साथै धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाको महत्त्व उजागर गर्न सहयोग पु¥याउँछन् ।

लमहीमा निकालिएको सराय नाच तथा खड्गजात्राले मौलिक संस्कृतिको संरक्षण र पुस्तान्तरणको सन्देश दिएको छ । स्थानीय कला, संस्कृति र परम्परालाई आगामी पुस्तासम्म जीवित राख्न समुदाय, स्थानीय तह तथा सम्बन्धित संघसंस्थाको सक्रियता आवश्यक देखिन्छ । मौलिक संस्कृतिको संरक्षण आजको आवश्यकता हो । पुस्तौँदेखि चल्दै आएका यस्ता परम्परालाई जोगाउँदै नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्न सके मात्रै हाम्रो सांस्कृतिक पहिचान भावी पुस्तासम्म सुरक्षित रहन सक्छ ।

संस्कृति जोगाउनु हाम्रो दायित्व हो ः अध्यक्ष पाण्डे

कालिका भगवती मन्दिर व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष हिमन्तप्रसाद पाण्डेले सराय नाच तथा खड्गजात्रा धार्मिक आस्थासँगै स्थानीय मौलिक कला, संस्कृति र परम्पराको पहिचान भएको बताए । उनका अनुसार यस्ता परम्परागत सांस्कृतिक गतिविधिले समाजलाई आफ्नो इतिहास, मौलिकता र सांस्कृतिक जरोसँग जोड्ने काम गर्छन् । पुस्तौँदेखि चलिआएका यस्ता परम्पराको संरक्षण गर्नु आजको पुस्ताको दायित्व भएको उनको भनाइ छ ।

‘सराय नाच तथा खड्गजात्रा हाम्रो धार्मिक आस्था, मौलिक कला, संस्कृति र परम्परासँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक धरोहर हो । यस्ता परम्पराले हाम्रो पहिचानलाई जीवन्त राख्नुका साथै नयाँ पुस्तालाई आफ्नो मौलिक संस्कृति र इतिहासबारे बुझ्ने अवसर प्रदान गर्छन् । त्यसैले यस्ता सांस्कृतिक परम्पराको संरक्षण र प्रवद्र्धनमा सबैले चासो दिन आवश्यक छ,’ अध्यक्ष पाण्डेले भने । उनले संस्कृति संरक्षणको जिम्मेवारी कुनै एक व्यक्ति वा संस्थाको मात्र नभई समग्र समुदायको साझा दायित्व भएको उल्लेख गरे । स्थानीयस्तरमा मनाइने यस्ता सांस्कृतिक पर्व तथा गतिविधिलाई निरन्तरता दिन सके मात्रै भावी पुस्ताले आफ्नो मौलिक पहिचान बुझ्न र त्यसलाई आत्मसात् गर्न सक्ने उनको धारणा छ ।

‘हामीले आफ्नो संस्कृति र परम्परालाई केवल पर्वका दिन सम्झिएर मात्र हुँदैन । यसको महत्व नयाँ पुस्तालाई बुझाउनुपर्छ । हाम्रा पुर्खाले जोगाउँदै ल्याएका परम्परालाई हामीले पनि संरक्षण गर्दै आगामी पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्न सक्नुपर्छ । यदि आज हामीले यसको संरक्षणमा ध्यान दिएनौँ भने भोलिका पुस्ताले आफ्नै मौलिक संस्कृति र परम्पराबारे जानकारी पाउन कठिन हुन सक्छ,’ उनले भने ।
अध्यक्ष पाण्डेका अनुसार सराय नाच तथा खड्गजात्रालाई निरन्तरता दिन स्थानीय समुदाय, सामाजिक संघसंस्था र युवापुस्ताको सक्रिय सहभागिता आवश्यक छ । यस्ता कार्यक्रमले पुरानो पुस्ताको अनुभव र नयाँ पुस्ताको उत्साहलाई एकै ठाउँमा जोड्ने काम गर्ने उहाँको विश्वास छ । उनले परम्परागत संस्कृति संरक्षणका लागि नयाँ पुस्तालाई प्रत्यक्ष सहभागी गराउनु आवश्यक रहेको बताउँदै विद्यालय, सामाजिक संघसंस्था र स्थानीय समुदायले पनि यस्ता गतिविधिमा चासो दिनुपर्ने धारणा व्यक्त गरे ।

पुस्तान्तरणसँगै संस्कृति संरक्षणको सन्देश

समय परिवर्तनसँगै मानिसको जीवनशैली, रुचि र सामाजिक गतिविधिमा पनि परिवर्तन आइरहेको छ । आधुनिक प्रविधि र नयाँ पुस्ताको बदलिँदो जीवनशैलीका बीच पुराना कला, संस्कृति र परम्परालाई जीवन्त राख्नु चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ । यस्तो अवस्थामा सराय नाच तथा खड्गजात्राजस्ता परम्परागत सांस्कृतिक गतिविधिको निरन्तरताले विशेष महत्व राख्छ । यस्ता पर्वले मनोरञ्जन प्रदान गर्नुका साथै समुदायको मौलिक पहिचान, धार्मिक विश्वास र ऐतिहासिक परम्परालाई नयाँ पुस्तासम्म पु¥याउन सहयोग गर्छन् । बाजागाजाको ताल, खड्ग प्रदर्शन र सामूहिक सहभागितामार्फत प्रस्तुत गरिने सांस्कृतिक गतिविधिले स्थानीय समुदायमा अपनत्व र सांस्कृतिक गौरवको भावना विकास गर्नसमेत मद्दत पु¥याउँछन् ।

लमहीमा आयोजित सराय नाच तथा खड्गजात्रामा स्थानीयको उत्साहपूर्ण सहभागिताले पनि आफ्नो मौलिक संस्कृति र परम्पराप्रति समुदायको चासो झल्काएको छ । यस्ता कार्यक्रमलाई निरन्तरता दिन सके स्थानीयस्तरमा सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण हुनुका साथै भावी पुस्तालाई आफ्नो मौलिक पहिचानप्रति सचेत बनाउन सकिने अपेक्षा गरिएको छ । संस्कृति संरक्षण भनेको पुराना परम्परालाई जस्ताको तस्तै दोहो¥याउनु मात्र नभएर तिनको महत्त्व बुझ्नु, नयाँ पुस्तालाई त्यसबारे जानकारी दिनु र समुदायको साझा सम्पत्तिका रूपमा जोगाउनु पनि हो । यस अर्थमा सराय नाच तथा खड्गजात्रा धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक पहिचानलाई जोड्ने महत्त्वपूर्ण माध्यम बनेको छ ।