विद्यालय सम्मानित कार्यक्रमः सूचना एकातिर, नगरको धुन अर्कोतिर

शेरबहादुर ऐर । कैलाली ।

कैलालीको धनगढी उपमहानगरपालिकाको सोमबारको कार्यक्रम एउटा साधारण सम्मान समारोह मात्रै थिएन । त्यो आफैँले बनाएको नियम र व्यवहारबीचको दूरी नाप्ने ‘लाइभ कार्यक्रम’जस्तै बन्यो । केही साताअघि ‘शान्ति कायम गरौँ, ध्वनि प्रदूषण रोकौँ’ भन्ने सन्देशसहित कडा सूचना जारी गर्ने निकाय, त्यही निकायको सभाहलभित्र गुञ्जिएको बाजागाजाको धुनले आफ्नै सन्देशलाई चुनौती दिइरहेको दृश्यले एउटा गहिरो प्रश्न उठायो ।

हामी नियम बनाउँछौँ, तर के ती नियम हामीका लागि पनि लागू हुन्छन् ? कार्यक्रमको उद्देश्य भने सकारात्मक थियो । कक्षा ८ को परीक्षामा उत्कृष्ट नतिजा ल्याउने विद्यालयहरूलाई सम्मान गर्ने, उनीहरूको प्रयासको कदर गर्ने र शैक्षिक प्रतिस्पर्धालाई अझ स्वस्थ बनाउने । सभाहल सजिएको थियो, औपचारिकता पूरा गरिएको थियो, प्रमाणपत्र वितरणमा उत्साह देखिन्थ्यो ।

नगरप्रमुख गोपाल हमाल, उपप्रमुख कन्दकला राना र प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत जनकराज भट्टको उपस्थितिले कार्यक्रमलाई थप औपचारिक बनाएको थियो । तर, यो औपचारिकताको पृष्ठभूमिमा बजिरहेको नगर प्रहरीको बाजा भने कार्यक्रमको केन्द्रविन्दुजस्तै बन्यो–किनकि त्यो केवल संगीत थिएन, त्यो सन्देशको विरोधाभास थियो ।

ध्वनि प्रदूषण नियन्त्रणसम्बन्धी सूचना सार्वजनिक गर्दा उपमहानगरपालिकाले निकै स्पष्ट र कडा भाषा प्रयोग गरेको थियो । विवाह, व्रतबन्ध, चाडपर्व वा अन्य सामाजिक कार्यक्रमहरूमा माइक, डिजे र अन्य चर्को आवाज दिने उपकरण प्रयोग नगर्न आग्रह गरिएको थियो । यस्तो सूचना केवल प्रशासनिक औपचारिकता मात्र होइन, नागरिकलाई जिम्मेवार बनाउने प्रयास पनि हो । तर जब त्यही निकाय आफैले आफ्नो कार्यक्रममा त्यस्तो अभ्यास गर्छ, तब सन्देशको विश्वसनीयता कमजोर हुन जान्छ ।

यहाँ मुख्य प्रश्न ‘बाजा बजाउनु गलत हो कि होइन’ भन्ने होइन । प्रश्न हो–नियमको समानता । यदि ध्वनि प्रदूषण साँच्चिकै समस्या हो भने, त्यो सबैका लागि समस्या हुनुपर्छ–सामान्य नागरिकका लागि मात्र होइन, प्रशासनका लागि पनि । यदि त्यो समस्या होइन भने, नागरिकलाई किन प्रतिबन्ध लगाइन्छ ? यही दोहोरो मापदण्डले नागरिक र प्रशासनबीचको विश्वासमा दरार ल्याउँछ ।

सूचना अधिकारी सुरेन्द्र कार्की भन्छन्, ‘कार्यालयको हलभित्र गुञ्जिएको हो, यसलाई ध्वनि प्रदूषण भन्न मिल्दैन ।’ उनको भनाइले यो विवादलाई झन् रोचक बनायो । प्राविधिक रूपमा हेर्दा, ध्वनि प्रदूषणको परिभाषा खुला स्थानमा सीमित हुन सक्छ भन्ने तर्क गर्न सकिन्छ । तर व्यवहारिक रूपमा हेर्दा, आवाजको तीव्रता र त्यसले पार्ने प्रभाव नै मुख्य कुरा हो । यदि आवाजले असहजता सिर्जना गर्छ भने, त्यो भित्र होस् वा बाहिर, त्यसले प्रश्न उठाउँछ । अझ महत्वपूर्ण कुरा–सार्वजनिक निकायले दिएको सन्देशको आत्मा के हो भन्ने हो ।

के त्यो केवल कानुनी परिभाषामा सीमित छ, वा सामाजिक जिम्मेवारीसँग जोडिएको छ ? एक स्थानीले भने, ‘यदि तपाईँ ठूलो पदमा हुनुहुन्छ भने बाजा पनि ठूलो हुनुपर्छ र ?’ उनको यो व्यंग्य मात्र होइन, त्यो जनमानसको अनुभूति हो । जब नियम बनाउने र पालना गर्नेबीच दूरी देखिन्छ, तब नागरिकहरू नियमलाई गम्भीरतापूर्वक लिन छाड्छन् । दीर्घकालीन रूपमा यो अवस्था झन् खतरनाक हुन्छ, किनकि यसले कानुनी शासनलाई कमजोर बनाउँछ ।

नगर प्रहरीको भनाइ पनि त्यत्तिकै अर्थपूर्ण छ– ‘हामीले आदेशअनुसार बाजा बजायौँ, अब ध्वनि प्रदूषण भयो कि भएन, माथिका अधिकारीहरूले मूल्याङ्कन गर्ने कुरा हो ।’ प्रशासनभित्रको संरचनात्मक वास्तविकता देखाउँछ । आदेश दिने र पालना गर्नेबीचको सम्बन्ध स्पष्ट छ, तर जिम्मेवारीको अन्तिम बिन्दु भने अस्पष्ट देखिन्छ । जब जिम्मेवारी माथि धकेलिन्छ, तब उत्तरदायित्व हराउन थाल्छ ।

यता कार्यक्रमको अर्को पक्ष पनि छ, जुन सकारात्मक छ । २५ वटा विद्यालयलाई सम्मान गरियो । १० सामुदायिक र १५ संस्थागत विद्यालयलाई सम्मान गरिएको छ । वेहडावावा मावि, शारदा मावि, सिद्धार्थ मावि, सर्वोदय मावि, इन्द्रोदय मावि, पञ्चोदय मावि, शारदा मावि देवरिया, जनप्रिय मावि, ठेकराज मावि र चन्द्रोदय मावि जस्ता विद्यालयहरूलाई गरिएको सम्मानले उनीहरूको मेहनतलाई सार्वजनिक रूपमा स्वीकार गरेको छ।

त्यसैगरी सिद्धार्थ विद्या मन्दिर, मयूर स्कुल, गुरुकुल, जेसिज एभरेस्ट, ग्लोबल मोडर्न पब्लिक स्कुल, पञ्चकोटी विद्या निकेतन, नन्दिनाज एकेडेमी, अपि विद्या निकेतन, गोल्डेन ज्योति, केदारनाथ विद्या निकेतन, सिद्धार्थ इन्टरनेशनल, दरबार स्कुल, ग्यालेक्सी मावि र डिलाइट जस्ता संस्थागत विद्यालयहरूलाई गरिएको सम्मानले निजी क्षेत्रको योगदानलाई पनि उजागर गरेको छ ।

विद्यालय, शिक्षक र विद्यार्थीहरूका लागि यस्तो सम्मान प्रेरणादायी हुन्छ । यसले प्रतिस्पर्धा बढाउँछ, जिम्मेवारीको भावना जगाउँछ र शैक्षिक गुणस्तर सुधारमा सहयोग गर्छ । प्रधानाध्यापकहरूको प्रतिक्रिया पनि यही थियो– यसले आगामी दिनमा अझ राम्रो प्रदर्शन गर्न प्रेरणा मिलेको छ ।

तर, यही सकारात्मक उद्देश्यलाई कमजोर बनाउने तत्व पनि त्यही कार्यक्रममा उपस्थित थियो–ध्वनि प्रदूषणको विवाद । एउटा राम्रो सन्देशलाई सानो व्यवहारिक त्रुटिले कसरी ओझेलमा पार्न सक्छ भन्ने यसको उदाहरण हो । कार्यक्रम सादगीपूर्ण तर व्यवस्थित ढंगले सम्पन्न भएको भए, सायद चर्चा केवल शैक्षिक उपलब्धिमा केन्द्रित हुने थियो । तर अहिले चर्चा ‘बाजा’मा केन्द्रित छ ।