नेपालको जियोपोलिटिक्स र २१ गतेको निर्वाचन

सुरक्षाको दृष्टिकोणले पनि नेपालको जियोपोलिटिक्स संवेदनशील छ । नेपालले आफ्नो भूमि कुनै पनि विदेशी शक्तिविरुद्ध प्रयोग हुन नदिने नीति लिएको छ । भारत र चीनबीच कहिलेकाहीँ देखिने तनाव, विशेषगरी सीमा विवाद वा रणनीतिक प्रतिस्पर्धाले नेपाललाई प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा असर गर्न सक्छ । यस्तो अवस्थामा नेपालले आफ्नो सार्वभौमिकता र तटस्थतालाई कायम राख्दै सन्तुलित कूटनीति अपनाउनु जरुरी हुन्छ ।

सूर्यप्रसाद ढकाल

नेपाल कसैको गुलामीमा नझुकेको कुरा धेरैलाई मन परेको छैन । नेपाल दुई ठूला देशहरू भारत र चीनको बीचमा अवस्थित छ । ठूला अर्थतन्त्र, विशाल भूगोल र ठूलो जनसङ्ख्या भएका देशहरूको बीचमा रहेको नेपाललाई अगाडि बढ्न नदिन, राजनीतिक स्थिरता हुन नदिन र राष्ट्रियता बलियो बन्न नदिन विभिन्न शक्तिहरू लागिरहेको भन्ने धारणा व्यक्त भइरहेको छ । धेरै प्रश्नहरू उठेका छन्, तर ती प्रमाणित हुन बाँकी छन् । मदनकुमार भण्डारीको मृत्यु, राजा वीरेन्द्रको वंश नाश, २३ र २४ का घटनाहरू तथा फागुन २१ गतेको निर्वाचन—यी सबैको पछाडि एउटै समूहको योजनाबद्ध भूमिका रहेको भन्ने आशंका धेरैले गरेका छन् । वीरेन्द्र राजाकोजस्तै केपी ओलीको पनि हत्याको योजना बनाएका थिए । केपी ओली चलाख र दूरदर्शिता भएको नेता भएको कारण देश, लोकतन्त्र र आफ्नो जीवन बचाउन सफल भए । तर, यस्ता विषयहरू अझै अनुसन्धान र प्रमाणको विषय हुन् । यो अवस्था यहीँ रोकिने देखिँदैन भन्ने चिन्ता पनि व्यक्त गरिएको छ । आशा र आशंका दुवै सँगसँगै बढिरहेका छन् । एसपीपी सम्झौता जस्ता विषयहरूमा बहस हुँदै आएको छ र केही विश्लेषकहरूले यस्ता कदमहरूलाई नेपालको जियोपोलिटिक्ससँग जोडेर हेर्ने गरेका छन् । जियोपोलिटिक्स भन्नाले कुनै देशको भौगोलिक अवस्थाले उसको राजनीति, कूटनीति, सुरक्षा र आर्थिक रणनीतिमा पार्ने प्रभावलाई जनाउँछ । विश्वका धेरै देशहरूको नीति–निर्माणमा जियोपोलिटिक्सको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ ।

नेपाल जस्तो सानो तर रणनीतिक रूपमा अत्यन्त संवेदनशील देशका लागि जियोपोलिटिक्स झनै महत्वपूर्ण विषय हो । नेपाल दक्षिण एसियामा अवस्थित भूपरिवेष्ठित देश हो, जुन दुई शक्तिशाली राष्ट्रहरू भारत र चीनको बीचमा अवस्थित छ । यही भौगोलिक अवस्थाले नेपालको राजनीति, अर्थतन्त्र, सुरक्षा र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गरेको छ । सबैभन्दा पहिले नेपालको भौगोलिक अवस्थाले उसको कूटनीतिक सन्तुलनलाई निर्धारण गरेको छ । भारत र चीन दुवै विश्वका उदीयमान शक्ति हुन् । भारतसँग नेपालको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक, आर्थिक र खुला सीमा सम्बन्ध छ भने चीनसँग भौगोलिक निकटता र पछिल्ला वर्षहरूमा बढ्दो आर्थिक तथा पूर्वाधार सहकार्य रहेको छ । यस्तो अवस्थामा नेपालले कुनै एकतर्फ झुकाव राख्नुभन्दा सन्तुलित विदेश नीति अपनाउनु अपरिहार्य हुन्छ । नेपालले लामो समयदेखि ‘असङ्गलग्न नीति’ अपनाउँदै आएको छ, जसले उसलाई दुवै छिमेकीसँग सहकार्य गर्ने अवसर दिएको छ । नेपालको जियोपोलिटिक्समा आर्थिक पक्ष पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण छ । भूपरिवेष्ठित देश भएकाले नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारका लागि प्रायः भारतका बन्दरगाहहरूमा निर्भर रहनुपर्छ । यसले नेपालको आर्थिक स्वतन्त्रतामा केही सीमा सिर्जना गरेको छ । यद्यपि पछिल्लो समयमा चीनसँगको व्यापार र पारवहन सम्झौताले वैकल्पिक मार्गहरू खोल्ने प्रयास गरिएको छ । चीनको बीआरआई जस्तो परियोजनामा नेपालको सहभागिताले पूर्वाधार विकास, सडक, रेल र ऊर्जा क्षेत्रमा नयाँ सम्भावनाहरू सिर्जना गर्न सक्छ । तर यस्ता परियोजनामा संलग्न हुँदा ऋण व्यवस्थापन, पारदर्शिता र राष्ट्रिय हितको सुरक्षा जस्ता विषयहरूमा ध्यान दिनु आवश्यक हुन्छ ।

सुरक्षाको दृष्टिकोणले पनि नेपालको जियोपोलिटिक्स संवेदनशील छ । नेपालले आफ्नो भूमि कुनै पनि विदेशी शक्तिविरुद्ध प्रयोग हुन नदिने नीति लिएको छ । भारत र चीनबीच कहिलेकाहीँ देखिने तनाव, विशेषगरी सीमा विवाद वा रणनीतिक प्रतिस्पर्धाले नेपाललाई प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा असर गर्न सक्छ । यस्तो अवस्थामा नेपालले आफ्नो सार्वभौमिकता र तटस्थतालाई कायम राख्दै सन्तुलित कूटनीति अपनाउनु जरुरी हुन्छ । नेपालको प्राकृतिक भू–आकृतिले पनि जियोपोलिटिक्समा ठूलो भूमिका खेल्छ । हिमालय पर्वत श्रृंखलाले नेपाललाई प्राकृतिक सुरक्षा दिएको छ, तर यही कठिन भूगोलले पूर्वाधार विकास र पहुँचमा चुनौती पनि सिर्जना गरेको छ । तर जलस्रोतको दृष्टिले नेपाल अत्यन्त धनी देश हो । हिमनदी र नदीहरूको प्रचुरताले जलविद्युत् उत्पादनमा ठूलो सम्भावना दिएको छ । यदि सही ढंगले उपयोग गर्न सकियो भने नेपाल दक्षिण एसियामा ऊर्जा निर्यात गर्ने देश बन्न सक्छ । यसले नेपालको आर्थिक र कूटनीतिक शक्ति दुवै बढाउन सक्छ । सांस्कृतिक र सामाजिक सम्बन्ध पनि नेपालको जियोपोलिटिक्सको एक महत्वपूर्ण पक्ष हो । भारतसँगको खुला सीमा र साझा संस्कृति, भाषा र धर्मले जनस्तरमा गहिरो सम्बन्ध बनाएको छ । यसले दुई देशबीचको सम्बन्धलाई मजबुत बनाउने काम गरेको छ । अर्कोतर्फ, चीनसँगको सम्बन्ध मुख्यतः राज्यस्तरमा आधारित छ, जसले पछिल्ला वर्षहरूमा व्यापार, पर्यटन र पूर्वाधार विकासमार्फत विस्तार पाएको छ ।

विश्व राजनीतिमा बढ्दो शक्ति प्रतिस्पर्धा– विशेषगरी अमेरिका, चीन र भारतबीचको रणनीतिक प्रतिस्पर्धाले पनि नेपाललाई प्रभाव पारिरहेको छ । अमेरिका पनि इन्डो–प्यासिफिक रणनीतिमार्फत दक्षिण एसियामा आफ्नो प्रभाव बढाउन चाहन्छ । यस्तो अवस्थामा नेपालले आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राखेर कुनै पनि शक्ति प्रतिस्पर्धामा फस्नुभन्दा सन्तुलित र व्यावहारिक नीति अपनाउनु आवश्यक हुन्छ । नेपालको आन्तरिक राजनीतिक स्थिरता पनि जियोपोलिटिक्ससँग जोडिएको छ । राजनीतिक अस्थिरता हुँदा बाह्य शक्तिहरूको प्रभाव बढ्न सक्छ । त्यसैले स्थिर सरकार, स्पष्ट विदेश नीति र दीर्घकालीन रणनीति आवश्यक हुन्छ । राष्ट्रिय एकता, सुशासन र आर्थिक विकासलाई सुदृढ बनाएर मात्र नेपालले आफ्नो जियोपोलिटिकल अवस्थालाई अवसरमा रूपान्तरण गर्न सक्छ । अन्त्यमा, नेपालको जियोपोलिटिक्स चुनौती र अवसर दुवैको मिश्रण हो । एकातिर दुई शक्तिशाली देशको बीचमा अवस्थित हुनु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ भने अर्कोतिर यही अवस्थाले नेपाललाई ‘सेतु’ (दचष्मनभ)को रूपमा विकास गर्ने अवसर पनि दिन्छ । यदि नेपालले सन्तुलित कूटनीति, आर्थिक आत्मनिर्भरता, पूर्वाधार विकास र राष्ट्रिय हितमा आधारित स्पष्ट नीति अपनाउन सक्यो भने उसले आफ्नो भौगोलिक अवस्थालाई कमजोरी होइन, बलियो पक्षमा रूपान्तरण गर्न सक्छ । यसरी, नेपालको जियोपोलिटिक्स केवल भूगोलको विषय मात्र होइन, यो देशको समग्र विकास, सुरक्षा र अन्तर्राष्ट्रिय पहिचानसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको एक गहिरो र रणनीतिक विषय हो । काठमाडौँ महानगरपालिकाका मेयरका रूपमा बालेन्द्र शाहले ‘ग्रेट नेपाल’को नक्सा राख्ने तथा विभिन्न सार्वजनिक अभिव्यक्तिहरू दिने गरेका छन् । कहिलेकाहीँ उनका अभिव्यक्तिहरू विवादित पनि बन्ने गरेका छन् । उनले नेपाल, अमेरिका, भारत र चीनप्रति दिएको धारणा र अभिव्यक्तिले नेपालको जियोपोलिटिक्समा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने विषय भने भविष्यमा मूल्यांकन गर्न बाँकी नै छ ।