धनगढीको दुर्गन्धः विकासको नाममा बस्तीमा जीवन संघर्ष

शेरबहादुर ऐर । कैलाली ।

कैलालीको धनगढीको हिउँझैँ चिसो बिहान थियो त्यो । तर यो चिसोपन प्राकृतिकभन्दा फरक वातावरणमा मिसिएको फोहोरको गन्धले झनै भारी र गम्भीर महसुस भइरहेको छ । बायो ग्याँस प्लान्टतर्फ जाँदै थिएँ, जहाँ केही समययता स्थानीय बासिन्दाहरूको जीवनयापन एकदमै कठिन बनेको गुनासो पटक पटक सुन्दै आएको थिएँ । आज, त्यो समस्या आफैँले देखेर बुझ्ने निर्णय गरेँ ।

धनगढी वडा नम्बर–२ को भगवती टोल छिर्नासाथ गन्धको पहिलो झोँका नाकमै ठोक्कियो । मानौँ हावाले केही भट्टीबाट उठेको धुलोसँगै सडेको फोहोरको भारी बोझ ल्याइदिएको हो । टोल प्रवेश गर्नासाथै सडक किनारका घरहरूका ढोका बन्द–कसैले चाहेर पनि खुला राख्न सक्दैन । म प्लान्टतर्फ अघि बढेँ । बाटोमा भेटिए, दिप चौधरी । वर्षौँदेखि यही टोलमा बस्दै आएका, धेरैले सम्मान गर्ने गाउँकै सक्रिय युवामध्ये एक । उनले हात उठाएर अभिवादन गरे र भने, ‘आउनुहोस्, देख्नुहोस्, हामीले के झेल्दै आएका छौँ । दुर्गन्ध पा…गर्नुहोस् त ! हामी त आजित भइयौँ ।’

उनको आवाजमा धैर्य सकिन लागेको पीडा थियो । म केही बोल्नै नपाउँदै उनले हातले प्लान्ट देखाउँदै भने, ‘यहाँ हेर्नुस् न । गाउँको छेउमा यति ठूलो प्लान्ट राख्छन् ? हामीले त्यतिबेला धेरै विश्वास गर्यौँ । विकास हो, सुविधा आउँछ– भनेर । तर अब बच्चाहरू बिरामी पर्दै छन्, राता आँखा, छाला एलर्जी, सास फेर्न गाह्रो… सबै सुरु भइसकेका छन् ।’

उनका शब्दहरू आकाशमै सुकेको ओसजस्तै भारी लागिरहेका थिए । थोरै अघि बढ्दा, अर्को घरतर्फबाट कैदेह चौधरी नजिकिँदै गरे । उनका अनुहारमा थकान र असन्तोष दुवै महसुस गर्न सकिन्थ्यो । ‘हाम्रो धनगढी, सफा धनगढी भनेर लेखेको छ उता,’ उनले ठूलो हातले प्लान्टतर्फ औँला ठड्याउँदै भने, ‘तर हामी त फोहोरले नै प्रभावित भयौँ । खाना खानै सकिन्न् । केटाकेटी त भोकैले बसे जस्तो हुन्छ– गन्ध आउँदैन भने मात्रै थोरै खाने गर्छन् ।’

मलाई गन्धले झन् चस्मा पछाडिका आँखा नै चिथोरेझैँ भयो । टोलभरि फैलिएको यस्तो दुर्गन्धलाई कसरी ‘सामान्य’ भनिएछ ? त्यही बेला, एक साँघुरो गल्लीबाट लालसिंह कठरिया नजिक आए । हातमा मास्क थियो– तर त्यो मास्क पनि दुर्गन्ध रोक्न असमर्थ देखिन्थ्यो । ‘भगवती टोल त पूरै प्रभावित छ,’ उनले भने, ‘सासै फेर्न गाह्रो । घरभित्र रुँदा बत्ती निभेजस्तो हुन्छ– यसरी गन्ध भरिन्छ कि लुगामा बस्छ, छालामा अड्किन्छ ।’
म उनीहरूको आवाज सुन्दै प्लान्टको गेट नजिक पुगेँ ।

भित्र ठूलो खाडीमा फोहोर थुपारिएको थियो– विभिन्न बाला, माटो, प्लास्टिकका बोरा, खाद्यान्नका बँचेका अंश– सबै थुप्रिएको । त्यसमाथि परेका मक्खीका गोलाकार बुट्टा दिशाजस्तै देखिन्थे । कालो लेदो तल बगिरहेको थियो, अनि गन्ध भने बस्तीभरि फैलिँदै जाँदैथ्यो । छेउमै, एक समूह स्थानीय नागरिकहरू गुनासो गर्दै उभिएका थिए । त्यसमध्ये केआइसिंह चौधरीले मलाई देखेपछि हातले इशारा गर्दै नजिक बोलाए ।

‘हामीलाई भनेको– पाँच सय घरमा ग्याँस पाइपलाइन पु¥याइदिन्छौँ भनेर,’ उनले घनिभूत स्वरमा भने, ‘बैठक–बैठक गरियो, ठूलो–ठूलो योजना सुनाइयो, प्लान्टले दुर्गन्ध फैलाउँदैन भनियो । हामी पनि सोझा, विकासको कुरा सुन्नेबित्तिकै विश्वास गरिदियौँ । अब त देख्नुस्, जिन्दगी नै नराम्ररी प्रभावित छ ।’

उनको पछाडि उभिएका अन्य बासिन्दाहरूले पनि सहमति जनाए । कतिपयको त बालबच्चा गोदमा थिए– मास्क लगाएर । एक वृद्ध आमाले त भनी छोडिन्– ‘भोक छैन छोराबाबु, गन्धले खानै सकिँदैन ।’ यो दृश्य देख्दा मभित्र पनि थकान र असहायता मिसिएको किसिमको चुपचाप मनस्थिति बस्दै गएको थियो । त्यो कुनै ‘फोहोर व्यवस्थापन प्लान्ट’को दृश्यभन्दा बढी जनस्वास्थ्य संकटको तस्वीर जस्तो लागिरहेको थियो ।
प्लान्टतर्फबाट हतारिँदै एक व्यक्ति आए– उनी थिए, प्लान्टका सञ्चालक रविन पन्त ।

उनीसँग छलफल नै सुरु भयो । उनले हातमा मोबाइल समाउँदै केही कागजात देखाए र भने, ‘हामीले पनि समस्या झेलिरहेका छौँ । धनगढी–७ मा फोहोरमैला व्यवस्थापन केन्द्र बनिरहेको छ– एशियन विकास बैंकको लगानीमा । ९० प्रतिशत काम भइसकेको छ ।’ उनले प्लान्टभित्रको एउटा कोठा देखाउँदै थपे, ‘जग्गा अभाव छ यहाँ । सड्ने फोहोर व्यवस्थापनका लागि ठाउँ नै छैन । अस्थायी रूपमा स्टोर गर्दा यस्तो गन्ध फैलिन्छ । हामीले नगरपालिकालाई धेरैपटक जानकारी दिएका छौँ । तर चासो नै छैन ।’

उनको आवाजमा बचाउ गर्ने प्रयास पनि थियो, निराशा पनि । तर स्थानीयहरूको भावनामा भने ‘थाकिसकेका’ नोटहरू थिए– सबै एउटै स्वरमा सिक्री जस्ता जोडिएका । म केही समय प्लान्टभित्र बस्दै फोहोर व्यवस्थापनको सम्पूर्ण प्रक्रिया अवलोकन गर्दै रहेँ । केही कर्मचारीहरू मोटर चलाइरहेका थिए, तर उनीहरूको अनुहारमै प्रस्ट गन्धको असर देखिन्थ्यो– मास्क लगाएको भए पनि आँखा रातिँदै गएको । त्यहाँको वातावरणले मलाई छालासम्म चिलचिल्याएको महसुस भयो ।

प्लान्टबाट बाहिर निस्कँदा, फेरि त्यही स्थानीयहरूको समूहले एकैपटक गुनासो पोख्न थाले– कुनै व्यवस्थापन योजना छ कि छैन, कहिले समाधान हुन्छ, नगरपालिकाले सुन्दै सुनाउँदैन, कहिलेसम्म यही दुर्गन्धमा बस्नु पर्ने ? एउटा धर्सो नोटबुक निकालेर ती सबै आवाजहरू टिप्दै थिएँ । ती आवाजहरू केवल भनाइ होइनन्– एउटा बस्तीको सामूहिक तनावका प्रतिविम्बहरू थिए । गाउँको एक कुनातिरबाट लक्ष्मी कुँवर नजिक आइन् । उनी धेरैबेर बोलिनन्, तर केहि समयपछि मात्र बोली फुटाइन् ।

‘मानिसहरू गाउँ छाड्ने बेला भइरहेको छ बाबु,’ उनले भनिन्, ‘गन्धले खेतीपातीका काम गर्न गाह्रो, पशुपालनमा असर, पानी धमिलो । जिल्ला अस्पताल जाँदा पनि डाक्टरले एलर्जी, दम, सासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या बढेको भनेका छन् ।’ उनले आफ्नो हातले नाक छोपेर फेरि भनिन् ‘यो त विकास होइन, दुःख हो ।’ टोलभरि साइकलमै हिँड्ने एक किशोर– करिब १६ वर्षको– नजिक आएर फुसफुसाए, ‘हामी फुटबल खेल्थ्यौँ, अब मैदाननै गन्धका कारण आजित छौँ । खेल्दा उल्टी आउने गर्छ ।’

उनको आवाजको सरलता र सत्यता कुनै रिपोर्टभन्दा बढी गहिरो थियो । मलाई महसुस भइरहेको थियो– बस्तीलाई साँच्चिकै राहत चाहिएको छ । केवल प्लान्टको सुधार मात्र होइन, स्थानीयहरूको रोजगारी, स्वास्थ्य, वातावरणीय हक– सबै सवाल आपसमा गाँसिएका छन् । छिमेकी देशहरूमा जस्तै, नेपालका बस्तीहरू पनि ‘फोहोर व्यवस्थापन’को गुनासो सुन्न आदी भइसकेका छन् । तर यो घटना केही फरक छ– यहाँ फोहोर व्यवस्थापनकै नाममा बस्ती संकटमा परेको छ ।

सड्ने फोहोर प्लान्टको ‘कागजी योजना’ सुन्ने बासिन्दाहरूले सोचेका थिए कि घरमै ग्याँस आउनेछ, धुवाँ नहुनेछ, बाहिरका मुलुकमा जस्तै फोहोरबाट ऊर्जा उत्पादन हुनेछ । तर प्रत्यक्षमा– ऊर्जाभन्दा पहिला, दुर्गन्ध, रोग र थकानले बस्ती कब्जा गरिसकेको छ । धेरै स्थानीयहरूले भने– ‘पहिले नै उचित आयोजना भएको भए, प्राविधिक हिसाबले प्लान्टलाई सुरक्षित बनाइएको भए, फोहोरको भण्डारणस्थल ठूलो बनाइदिएको भए– हामीले यो दिन देख्नुपर्दैन्थ्यो ।’

धेरैजसोका शब्दहरू एउटै समस्याभित्र फनफनी घुमिरहेका थिए– सडक, पानी, शिक्षा मात्र विकास होइन । सुरक्षित वातावरण पनि विकासकै मूल आधार हो । साँझ पर्दै गर्दा धेरैजसो घरहरूले झ्यालका पर्दा थुनिसकेका थिए । केहिको त झ्यालमै ‘बन्द’ लेखिएको कागज टाँसिएको— कति समयदेखि होला ? मैले सोधिनँ । किनकि उत्तर अगाडि नै थियो– ‘जबदेखि गन्धले बस्नै नसकिने बनायो ।’ प्लान्टबाट परतिर हिँड्दै गर्दा, टोलका मानिसहरू करिब एकै स्वरमा भन्दै थिए– ‘हामीलाई समाधान देऊ । यहाँबाट प्लान्ट हटाउनुपर्छ वा व्यवस्थापन तत्काल सुधार गर्नुपर्छ।’

यो कुनै भावनात्मक प्रतिक्रिया मात्र होइन– यी आवाजहरू यथार्थमा आधारित माग हुन् । म यो टोलबाट बाहिरिँदै थिएँ, तर भित्र एउटा भारिपन थियो– यस्तो अवस्था केवल ‘समाचार’ होइन, एउटा समुदायको संघर्ष हो । धनगढीको यो टोल फेरि पनि पहिलाजस्तै स्वच्छ, स्वस्थ, रमाइलो बस्ती बन्न सक्छ– तर त्यसका लागि व्यवस्थापन, सुनुवाइ र जिम्मेवारीको ठोस उपस्थिति अब अत्यावश्यक भइसकेको छ । जब म टोल बाहिर पुगेँ, गन्धको असर केही कम हुँदै थियो । तर बस्तीका आवाजहरू– दिप, कैदेह, लालसिंह, केआइसिंह, हरिकला, ती किशोर– सबैको आवाज मनभरि गुञ्जिरहेको थियो– ‘हामीलाई समाधान चाहियो ।’

सुस्त गतिमा निर्माण भइरहेको फोहोरमैला व्यवस्थापन केन्द्र

धनगढी उपमहानगरपालिकामा मानव मलमूत्र प्रशोधनसहितको विशाल एकीकृत फोहोर व्यवस्थापन केन्द्र निर्माण भइरहेको छ । करिब २२ हेक्टर क्षेत्रफलमा फैलिएको यो प्रशोधन केन्द्र एशियाली विकास बैंक (एडीबी)को ऋण लगानीमा शहरी विकास मन्त्रालय र शहरी विकास तथा भवन निर्माण विभागअन्तर्गत क्षेत्रीय शहरी विकास आयोजनाबाट निर्माण भैरहेको हो ।

यो प्रशोधन केन्द्रको अनुमानित लागत करिब एक अर्ब २४ करोड रुपैयाँ रहेको छ । आधुनिक प्रविधिमा आधारित यो परियोजना सम्पन्न भएपछि धनगढी मात्र नभई सुदूरपश्चिमका अन्य नगरपालिकाहरूका लागिसमेत नमुना बन्ने अपेक्षा गरिएको छ । धनगढी उपमहानगरपालिकाको वातावरण, खानेपानी तथा सरसफाइ शाखाका प्रमुख इन्जिनियर अशोक अवस्थीका अनुसार हाल करिब ९० प्रतिशत भौतिक पूर्वाधार निर्माण सम्पन्न भइसकेको छ । बाँकी काम पनि भइरहेको बताए ।

२०२४ अप्रिलमा ठेक्का भई निर्माणको काम सुरु गरिएको थियो । २०२६ अप्रिलसम्म निर्माण समयावधि रहेको छ । दुई वर्षभित्र निर्माण कम्पनीले फोहोरमैला व्यवस्थापन केन्द्र निर्माण गरी तीन वर्षसम्म आफैँले सञ्चालन गरेर मात्र धनगढी उपमहानगरपालिकाको कार्यालयलाई हस्तान्तरण गर्ने जनाएको छ ।

‘यो केन्द्र सञ्चालनमा आएपछि धनगढी उपमहानगरपालिका फोहोर व्यवस्थापनको दीर्घकालीन समाधानतर्फ उन्मुख हुनेछ । यहाँ मानव मलमूत्रदेखि घरायसी फोहोरसम्मलाई वैज्ञानिक तरिकाले प्रशोधन गरिनेछ । यसबाट वातावरणीय प्रदूषण कम हुनुका साथै स्वच्छ र दिगो सहर निर्माणमा महत्वपूर्ण योगदान पुग्नेछ,’ अवस्थीले भने ।

स्थानीय सरोकारवाला तथा विज्ञहरूले पनि यो केन्द्रलाई धनगढीको मात्र नभई अन्य नगरपालिकाका लागिसमेत यो महत्वपूर्ण पूर्वाधारको रूपमा लिएका छन् । किनभने यसले केवल ठोस फोहोर व्यवस्थापनलाई वैज्ञानिक ढंगले अघि बढाउनेछ मात्र नभई रोजगार सिर्जना, मल र ग्याँस उत्पादनजस्ता अवसर पनि ल्याउने अपेक्षा गरिएको छ । धनगढी उपमहानगरपालिका पछिल्ला वर्षहरूमा तीव्र शहरीकरण हुँदै आएको छ । यसका कारण उत्पन्न फोहोर व्यवस्थापन चुनौतीलाई दीर्घकालीन समाधानका लागि आधुनिक प्रशोधन केन्द्र निर्माण भैरहेको हो ।