सम्पादकीयः मई दिवसको सान्दर्भिकता

अन्तर्राष्ट्रिय मई दिवस, जसलाई श्रमिक दिवस पनि भनिन्छ, विश्वभरका श्रमिकहरूको संघर्ष, अधिकार र योगदानको स्मरण गर्ने ऐतिहासिक दिन हो । हरेक वर्ष मे १ मा मनाइने यो दिवस केवल उत्सव मात्र होइन, श्रमिक वर्गको गौरवशाली इतिहास, वर्तमान चुनौती र भविष्यको दिशाबारे गहिरो चिन्तन गर्ने अवसर पनि हो । औद्योगिक क्रान्तिपछि श्रमिकहरूले भोगेका अमानवीय श्रम घण्टा, न्यून पारिश्रमिक र असुरक्षित कार्यपरिस्थितिविरुद्धको आन्दोलनबाट जन्मिएको यो दिवस आज पनि त्यत्तिकै सान्दर्भिक छ । मई दिवसको उत्पत्ति १९औँ शताब्दीको अन्त्यतिर अमेरिकाको शिकागोमा भएको श्रमिक आन्दोलनसँग जोडिएको छ, जहाँ आठ घण्टे कार्यदिवसको माग गर्दै हजारौँ श्रमिक सडकमा उत्रिएका थिए । त्यस आन्दोलनले श्रमिक अधिकारको लडाइँलाई विश्वव्यापी बनायो । आज विश्वका अधिकांश देशहरूले आठ घण्टे कार्यदिवसलाई कानुनी रूपमा स्वीकार गरिसके पनि श्रमिकहरूको समस्या समाप्त भइसकेको छैन । नेपालको सन्दर्भमा पनि मई दिवसको महत्व अत्यन्त गहिरो छ । यहाँका श्रमिकहरू अझै पनि असंगठित क्षेत्रमा काम गर्ने, न्यून पारिश्रमिक पाउने, सामाजिक सुरक्षा नपाउने र श्रम अधिकारबाट वञ्चित हुने जस्ता समस्यासँग जुधिरहेका छन् । विशेषगरी निर्माण, कृषि, यातायात र घरेलु श्रम क्षेत्रमा संलग्न श्रमिकहरूको अवस्था अझै कमजोर छ ।

वैदेशिक रोजगारीमा जाने लाखौँ नेपाली श्रमिकहरूले पनि जोखिमपूर्ण काम, शोषण र असुरक्षाको सामना गर्नुपरेको छ । सरकारले श्रम ऐन, सामाजिक सुरक्षा कोष र न्यूनतम ज्याला निर्धारण जस्ता नीतिगत प्रयासहरू गरेको भए पनि ती प्रभावकारी कार्यान्वयन हुन सकेका छैनन् । कानुन कागजमै सीमित हुने र कार्यस्थलमा यसको पालना नहुने अवस्था चिन्ताजनक छ । श्रमिक संगठनहरू पनि कतिपय अवस्थामा राजनीतिक प्रभावमा परेर वास्तविक श्रमिक हितभन्दा टाढा गएको आलोचना हुने गरेको छ । यस सन्दर्भमा, मई दिवस केवल औपचारिक कार्यक्रम, ¥याली र भाषणमा सीमित हुनु हुँदैन । यो दिन श्रमिकहरूको वास्तविक अवस्था सुधार्न ठोस कदम चाल्ने प्रतिबद्धताको दिन हुनुपर्छ। राज्यले श्रम कानुनको कडाइका साथ कार्यान्वयन गर्नुपर्छ, श्रमिकहरूलाई सामाजिक सुरक्षा र सम्मानजनक पारिश्रमिक सुनिश्चित गर्नुपर्छ । निजी क्षेत्रले पनि श्रमिकलाई केवल उत्पादनको साधन नभई मानव संसाधनको रूपमा सम्मान गर्नुपर्छ । त्यसैगरी, श्रमिक स्वयं पनि सचेत, संगठित र अधिकारप्रति सजग हुन आवश्यक छ । सीप विकास, शिक्षा र पेशागत दक्षता अभिवृद्धि गरेर श्रमिकहरूले आफ्नो स्थिति सुदृढ बनाउन सक्छन् । आधुनिक प्रविधिको विकाससँगै श्रम बजारमा आएको परिवर्तनलाई आत्मसात् गर्दै नयाँ अवसरहरूको खोजी गर्नु पनि उत्तिकै जरुरी छ ।

अन्ततः, अन्तर्राष्ट्रिय मई दिवस श्रमिकहरूको अधिकार, सम्मान र न्यायको पक्षमा एकजुट हुने दिन हो । यो केवल विगतको संघर्षको सम्झना मात्र नभई वर्तमानलाई सुधार्ने र भविष्यलाई उज्यालो बनाउने प्रेरणा पनि हो । जबसम्म श्रमिकले न्यायपूर्ण व्यवहार, उचित पारिश्रमिक र सुरक्षित कार्य वातावरण पाउँदैनन्, तबसम्म मई दिवसको सान्दर्भिकता समाप्त हुँदैन । त्यसैले, यस दिवसलाई कर्मशील वर्गको सशक्तीकरण र सामाजिक न्यायको अभियानको रूपमा मनाउनु आजको आवश्यकता हो । अन्तर्राष्ट्रिय मई दिवसको सन्दर्भलाई अझ व्यापक बनाउँदै हेर्दा, आजको विश्व परिवेशमा श्रमको स्वरूप तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको तथ्यलाई बेवास्ता गर्न सकिँदैन । चौथो औद्योगिक क्रान्ति, स्वचालन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र डिजिटल अर्थतन्त्रको विस्तारसँगै परम्परागत रोजगारीका ढाँचाहरू रूपान्तरण हुँदै गएका छन् । यसले एकातिर उत्पादनशीलता र दक्षता बढाएको छ भने अर्कोतर्फ रोजगारीको स्थायित्व र श्रमिक सुरक्षामा नयाँ चुनौतीहरू पनि थपेको छ । नेपालजस्तो विकासशील मुलुकका लागि यो परिवर्तन दोहोरो प्रभाव बोकेको छ । सीपयुक्त जनशक्ति उत्पादनमा कमजोरी हुँदा नयाँ प्रविधिमा आधारित रोजगारीमा नेपाली श्रमिकको पहुँच सीमित हुनसक्छ । अर्कोतर्फ, सस्तो श्रममा आधारित अर्थतन्त्र लामो समय टिक्न नसक्ने हुँदा श्रम बजारमा प्रतिस्पर्धा अझ तीव्र बन्नेछ । त्यसैले, अबको बहस केवल न्यूनतम ज्याला र काम गर्ने घण्टामा सीमित नराखी ‘सम्मानजनक काम’, सीप विकास, प्रविधिमा पहुँच र समावेशी श्रम नीतिमा केन्द्रित हुन जरुरी छ ।