संस्कार, सत्कर्म र योगः बालबालिका तथा युवाको उज्ज्वल भविष्यको आधार

अधिवक्ता वसन्त गौतम

पृष्ठभूमि

बालबालिका राष्ट्रका वर्तमान मात्र होइनन्, भविष्यका आधार पनि हुन् । आजका बालबालिका भोलिका जिम्मेवार नागरिक, अभिभावक, शिक्षक, प्रशासक, चिकित्सक, न्यायाधीश, व्यवसायी र समाजका नेतृत्वकर्ता बन्नेछन् । त्यसैले उनीहरूको शारीरिक, मानसिक, सामाजिक, नैतिक तथा आध्यात्मिक विकासमा आज गरिने लगानीले भोलिको समाजको स्वरूप निर्धारण गर्छ । बालबालिकालाई राम्रो शिक्षा दिनु मात्र पर्याप्त हुँदैन; उनीहरूमा असल संस्कार, सद्विचार, सद्कर्म, अनुशासन, आत्मसंयम, जिम्मेवारीबोध र मानवीय मूल्यको विकास गराउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ । ज्ञानले मानिसलाई सक्षम बनाउँछ भने संस्कारले उसलाई असल मानिस बन्न प्रेरित गर्छ । पछिल्ला वर्षहरूमा बालबालिका तथा युवामा मोबाइल, सामाजिक सञ्जाल, अनियन्त्रित डिजिटल सामग्री, गलत संगत, नशालु पदार्थ तथा विभिन्न प्रकारका कुलतको प्रभाव बढिरहेको विषयमा अभिभावक, शिक्षक र समाजमा गम्भीर चिन्ता देखिन्छ । मोबाइल र प्रविधि आफैँमा खराब होइनन् । सही प्रयोग भए ज्ञान, सूचना, शिक्षा र सिर्जनशीलताको महत्वपूर्ण माध्यम बन्न सक्छन् । तर अनियन्त्रित र अत्यधिक प्रयोगले अध्ययन, पारिवारिक संवाद, सामाजिक व्यवहार र एकाग्रतामा असर पार्न सक्छ । अझ चिन्ताको विषय के छ भने बालबालिकालाई मोबाइलको कुलतबाट जोगाउनुपर्ने कतिपय अभिभावक स्वयं घण्टौँ मोबाइलमा व्यस्त रहने गरेका छन् । आमाबुवा नै छोराछोरीसँग संवाद नगरी मोबाइलमा व्यस्त रहने हो भने बालबालिकाले अनुकरण गर्ने पहिलो पाठशाला परिवार नै कमजोर बन्न पुग्छ ।

घर नै संस्कारको पहिलो पाठशाला

बालबालिकाको पहिलो विद्यालय घर हो भने पहिलो शिक्षक आमाबुवा हुन् । उनीहरूले बोल्ने भाषा, गर्ने व्यवहार, अरूप्रति गर्ने सम्मान, समस्यासँग जुध्ने शैली, खानपान र जीवनशैलीबाट बालबालिकाले धेरै कुरा सिकिरहेका हुन्छन् । त्यसैले ‘मोबाइल नचलाऊ’, ‘नराम्रो संगत नगर’, ‘झूट नबोल’ वा ‘ठूलालाई सम्मान गर’ भनेर मात्र पुग्दैन । अभिभावकले ती कुराको व्यवहारिक उदाहरण पनि प्रस्तुत गर्नुपर्छ । बालबालिकाले अभिभावकको बोलीभन्दा व्यवहारबाट बढी सिक्छन् । आमाबुवाले आफ्ना आमाबुवा अर्थात् बालबालिकाका हजुरबुवा–हजुरआमाप्रति गर्ने व्यवहारबाट पनि सम्मानको संस्कार सिकिन्छ । घरमा माया, सम्मान, सहयोग र सहिष्णुता देखियो भने बालबालिकाले त्यही संस्कार आत्मसात् गर्छन् । यसको विपरीत घरमा निरन्तर झैँझगडा, तनाव, अपमान, हिंसात्मक व्यवहार वा असमझदारी भइरह्यो भने त्यसको असर बालबालिकाको मनोविज्ञानमा पर्न सक्छ । उनीहरू असुरक्षित, एक्लो वा निराश महसुस गर्दै गलत संगत र कुलततर्फ आकर्षित हुन सक्छन् । त्यसैले परिवारमा संवाद, विश्वास, माया र अनुशासनको वातावरण निर्माण गर्नु आवश्यक छ ।

संस्कार हराउँदै गएको चिन्ता

असल संस्कार एकैदिन विकास हुँदैन । यो घर, विद्यालय र समाजको निरन्तर अभ्यासबाट निर्माण हुन्छ । बालबालिकालाई सानैदेखि अरूको सम्मान गर्ने, सत्य बोल्ने, आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्ने, श्रमको सम्मान गर्ने, कमजोरलाई सहयोग गर्ने, वृद्धवृद्धाप्रति आदर गर्ने र सामाजिक नियम पालना गर्ने व्यवहार सिकाउनुपर्छ । संस्कार भनेको केवल ठूलालाई नमस्कार गर्नु वा आमाबुवाको खुट्टा ढोग्नु मात्र होइन । अरूको अधिकारको सम्मान गर्नु, आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नु, सत्य र न्यायको पक्षमा उभिनु, कमजोरप्रति सहानुभूति राख्नु, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्नु र आफ्नो व्यवहारबाट अरूलाई हानि नपु¥याउनु पनि संस्कार हो । बालबालिकामा यस्तो व्यापक संस्कार विकास भयो भने उनीहरू भविष्यमा जिम्मेवार नागरिक बन्न सक्छन् ।

गुरु र शिक्षाप्रतिको सम्मान

हाम्रो समाजमा गुरु–शिष्य सम्बन्धको विशेष महत्व छ। गुरु केवल पाठ्यपुस्तक पढाउने व्यक्ति होइनन्; उनी ज्ञानसँगै अनुशासन, चरित्र र जीवनका मूल्य सिकाउने मार्गदर्शक पनि हुन् । आज बालबालिकाले मोबाइल र इन्टरनेटबाट संसारका धेरै कुरा सिक्न सक्छन् । तर सूचना र ज्ञान एउटै कुरा होइनन् । सही र गलत छुट्याउने विवेक, अनुशासन, मानवीय मूल्य र सामाजिक जिम्मेवारी विकास गर्न गुरु तथा अभिभावकको मार्गदर्शन अझै आवश्यक छ । बालबालिकामा शिक्षक तथा गुरुजनप्रति सम्मान गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ । गुरुको सम्मान व्यक्तिपूजा मात्र होइन, ज्ञान, शिक्षा, अनुशासन र मार्गदर्शनप्रतिको सम्मान हो । विद्यालयमा शिक्षकले विद्यार्थीलाई र विद्यार्थीले शिक्षक तथा अन्य कर्मचारीलाई सम्मान गर्ने वातावरण निर्माण हुनुपर्छ ।

कुलतबाट बचाउने जिम्मेवारी

बालबालिका तथा युवालाई कुलतबाट जोगाउनु आज परिवार र समाजको गम्भीर चुनौती हो । लागूऔषध, नशालु पदार्थ, गलत संगत, जुवातास, हिंसात्मक व्यवहार तथा अनियन्त्रित डिजिटल सामग्रीले युवाको भविष्यमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ । सुरुमा साथीको दबाब, जिज्ञासा वा मनोरञ्जनका रूपमा सुरु भएको कुलत क्रमशः स्वास्थ्य समस्या, पारिवारिक तनाव, आर्थिक समस्या र आपराधिक गतिविधिसम्म पुग्न सक्छ । युवालाई कुलतबाट जोगाउन चेतावनी वा दण्ड मात्र पर्याप्त हुँदैन । उनीहरूलाई सकारात्मक विकल्प र उद्देश्यपूर्ण जीवन दिनुपर्छ । खेलकुद, साहित्य, संगीत, कला, सामाजिक सेवा, अध्ययन, सीप विकास, उद्यमशीलता तथा सिर्जनात्मक गतिविधिमा युवाको सहभागिता बढाउन आवश्यक छ । बालबालिकाले गलत व्यवहार गरेमा तत्काल अपराधीको रूपमा हेर्नुभन्दा त्यसको कारण पहिचान गर्नुपर्छ । पारिवारिक समस्या, गलत संगत, भावनात्मक तनाव वा सामाजिक दबाबका कारण उनीहरू गलत बाटोतर्फ गएको हुन सक्छन् । कारण बुझेर सुधार, परामर्श, शिक्षा र पुनःस्थापनाको अवसर दिनु बालबालिकाको हितमा हुन्छ ।

मोबाइल र डिजिटल संस्कार

आजको पुस्तालाई मोबाइल तथा डिजिटल प्रविधिबाट पूर्ण रूपमा अलग राख्न सम्भव छैन र आवश्यक पनि छैन । समस्या मोबाइलमा होइन, यसको अनियन्त्रित प्रयोगमा छ । बालबालिकाको उमेरअनुसार मोबाइल प्रयोगको समय निर्धारण गर्ने, सुत्ने समयमा मोबाइलबाट टाढा राख्ने, अध्ययन र पारिवारिक संवादलाई प्राथमिकता दिने तथा सामाजिक सञ्जालमा कस्ता सामग्री हेर्ने भन्नेबारे अभिभावकले उनीहरूसँग संवाद गर्नुपर्छ । यसका लागि अभिभावकले पनि आफ्नो डिजिटल व्यवहार सुधार्नुपर्छ। बालबालिकालाई मोबाइल कम चलाउन भनेर आफूचाहिँ निरन्तर मोबाइलमा व्यस्त रहने हो भने उपदेश प्रभावकारी हुँदैन । परिवारमा केही समय मोबाइलबाट अलग भएर प्रत्यक्ष संवाद गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ । बालबालिकालाई समय दिनु, उनीहरूको कुरा सुन्नु र समस्या बुझ्नु नै धेरै अवस्थामा कुलत तथा गलत संगतबाट जोगाउने महत्वपूर्ण उपाय बन्न सक्छ ।

स्वस्थ जीवनशैली र योग

असल संस्कार मानसिक र नैतिक विषय मात्र होइन । स्वस्थ जीवनशैलीसँग पनि यसको गहिरो सम्बन्ध छ । बालबालिका तथा युवालाई सानैदेखि स्वस्थ खानपान, पर्याप्त निद्रा, नियमित शारीरिक गतिविधि, सरसफाइ र सकारात्मक जीवनशैलीको महत्व बुझाउनुपर्छ । अत्यधिक जंक फुड, चिनीजन्य पेय पदार्थ, अनियमित खानपान र शारीरिक गतिविधिको कमीले स्वास्थ्यमा दीर्घकालीन समस्या निम्त्याउन सक्छ । सन्तुलित भोजन, पर्याप्त पानी, नियमित व्यायाम, पर्याप्त आराम र सकारात्मक सोच स्वस्थ जीवनका आधार हुन् । आधुनिक जीवनशैलीसँगै नसर्ने रोगहरू महत्वपूर्ण स्वास्थ्य चुनौतीका रूपमा देखिएका छन् । उच्च रक्तचाप, मधुमेह, मोटोपन, मुटुसम्बन्धी समस्या तथा तनावसँग सम्बन्धित समस्याबाट बच्न स्वस्थ जीवनशैली आवश्यक हुन्छ । यस सन्दर्भमा योग साधना शारीरिक सक्रियता, श्वासप्रश्वास, ध्यान र आत्मअनुशासनलाई जीवनशैलीसँग जोड्ने उपयोगी अभ्यास बन्न सक्छ । योग केवल शारीरिक व्यायाम मात्र होइन, शरीर, मन र श्वासबीच सन्तुलन कायम गर्ने अभ्यास पनि हो । बालबालिका तथा युवालाई उनीहरूको उमेर र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार योग, प्राणायाम, ध्यान तथा शारीरिक अभ्यासमा सहभागी गराउन सकिन्छ । नियमित योगले शारीरिक सक्रियता, एकाग्रता, आत्मअनुशासन र मानसिक शान्तिको अभ्यासमा सहयोग पु¥याउन सक्छ । तर योगलाई सबै रोगको उपचार वा चिकित्सकीय उपचारको विकल्पका रूपमा बुझ्नु हुँदैन । स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या भए आवश्यक चिकित्सकीय परामर्श लिनुपर्छ ।

सद्विचार, सत्कर्म र आत्मअनुशासन

मानिसको व्यवहार उसको विचारबाट प्रभावित हुन्छ । सकारात्मक सोच राख्ने, अरूको सम्मान गर्ने, आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्ने र समस्यालाई धैर्यपूर्वक समाधान गर्ने संस्कार विकास गर्न सके बालबालिका तथा युवाको व्यक्तित्व बलियो बन्छ । त्यसैले उनीहरूलाई परीक्षामा राम्रो अंक ल्याउन मात्र होइन, जीवनमा असल मानिस बन्न पनि प्रेरित गर्नुपर्छ । सत्कर्मको संस्कार विकास भयो भने बालबालिका गलत कामबाट टाढा रहन स्वाभाविक रूपमा प्रेरित हुन्छन् । बाह्य नियन्त्रणभन्दा आन्तरिक अनुशासन बलियो हुन्छ । कसैले देखिरहेको छ कि छैन भन्ने डरले होइन, सही र गलत छुट्याउने विवेकले व्यवहार गर्ने संस्कार नै दीर्घकालीन हुन्छ । यही नैतिक चेतना विकास गर्नु अभिभावक, शिक्षक र समाजको साझा जिम्मेवारी हो ।

विद्यालय, समुदाय र अभिभावकको भूमिका

विद्यालयले विद्यार्थीलाई परीक्षा उत्तीर्ण गराउने मात्र होइन, जीवनका लागि तयार गर्ने जिम्मेवारी पनि वहन गर्नुपर्छ । विद्यालयमा योग, ध्यान, खेलकुद, साहित्यिक तथा सिर्जनात्मक कार्यक्रम, सामाजिक सेवा र सकारात्मक संवादका गतिविधि सञ्चालन गर्न सकिन्छ । यसबाट विद्यार्थीले पढाइसँगै अनुशासन, सहकार्य, नेतृत्व, जिम्मेवारी र सामाजिक उत्तरदायित्व सिक्न सक्छन् ।
समुदायले पनि बालबालिका तथा युवाका लागि सुरक्षित र सिर्जनात्मक वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ । खेलमैदान, पुस्तकालय, सांस्कृतिक गतिविधि, युवा क्लब तथा सीप विकासका अवसर विस्तार गर्न सके युवाको ऊर्जा सकारात्मक क्षेत्रमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । तर संस्कार निर्माणको सबैभन्दा ठूलो जिम्मेवारी परिवारकै हो ।
अभिभावकले सम्मान, अनुशासन, संयम, सकारात्मक संवाद र स्वस्थ जीवनशैली आफैँ अपनाए भने बालबालिकाले त्यसलाई सहजै अनुकरण गर्छन् । छोराछोरीलाई पुस्तक पढ्न भनिरहँदा अभिभावकले पनि पुस्तक पढ्ने, व्यायाम गर्न भनिरहँदा आफू पनि व्यायाम गर्ने र मोबाइल कम चलाउन भनिरहँदा आफू पनि मोबाइल प्रयोगमा संयमित हुने हो भने उपदेशभन्दा व्यवहारको प्रभाव बढी हुन्छ ।

निष्कर्ष

बालबालिका तथा युवा राष्ट्रको भविष्य हुन् । उनीहरूलाई असल नागरिक बनाउन गुणस्तरीय शिक्षा आवश्यक छ, तर शिक्षा मात्र पर्याप्त छैन । त्यससँगै असल संस्कार, सद्विचार, सद्कर्म, अनुशासन, आत्मसंयम, मानवीय मूल्य र सामाजिक जिम्मेवारीको विकास आवश्यक छ । आज बालबालिकामा संस्कार हराउँदै गएको, मोबाइल र डिजिटल प्रविधिको अत्यधिक प्रयोग बढेको, पारिवारिक संवाद घटेको तथा गलत संगत र कुलतको प्रभाव बढेको विषयमा चिन्ता गर्नु स्वाभाविक छ । तर केवल बालबालिकालाई दोष दिएर समस्या समाधान हुँदैन । हामीले उनीहरूलाई कस्तो पारिवारिक वातावरण दिइरहेका छौँ, अभिभावक आफैँ कस्तो उदाहरण बनिरहेका छौँ, विद्यालयले कस्तो संस्कार दिइरहेको छ र समाजले युवालाई कस्तो वातावरण प्रदान गरिरहेको छ भन्ने प्रश्न पनि हामीले आफैँलाई गर्नुपर्छ । बालबालिकालाई डर होइन, संस्कार चाहिन्छ; उपदेश मात्र होइन, व्यवहारिक उदाहरण चाहिन्छ; नियन्त्रण मात्र होइन, विश्वास र संवाद चाहिन्छ । युवालाई रोक्ने मात्र होइन, सही दिशामा अघि बढ्ने अवसर चाहिन्छ । स्वस्थ खानपान, राम्रो आहार–विहार, नियमित शारीरिक अभ्यास, योग तथा ध्यानसँगै सद्विचार र सद्कर्मको संस्कारले शारीरिक, मानसिक तथा सामाजिक रूपमा स्वस्थ पुस्ता निर्माण गर्न सहयोग गर्छ । हामीले बालबालिकालाई सम्पत्ति मात्र होइन, संस्कार पनि हस्तान्तरण गर्नुपर्छ । उनीहरूलाई ठूलो घर बनाउने सपना मात्र होइन, ठूलो हृदय बनाउने शिक्षा दिनुपर्छ । उच्च पद र आर्थिक सफलता मात्र होइन, असल चरित्र, स्वस्थ जीवन र समाजप्रतिको जिम्मेवारीको चेतना पनि दिनुपर्छ । आज बालबालिकाको हातमा मोबाइल मात्र होइन, ज्ञानको पुस्तक, खेलकुदको सामग्री, योगको अभ्यास र असल संस्कार दिन सक्यौँ भने भोलिको समाज स्वस्थ, सभ्य, अनुशासित र मानवीय बन्न सक्छ । संस्कारयुक्त बालबालिका सभ्य समाजका आधार हुन् भने स्वस्थ, अनुशासित र सद्कर्मी युवा समृद्ध राष्ट्रका शक्ति हुन् । आज हामीले उनीहरूलाई दिएको संस्कार नै भोलि उनीहरूले समाजलाई दिने चरित्र र भविष्य हो ।