सन्त नेता स्व. लाल हमालः जीवन, संघर्ष र काँग्रेसको वर्तमान अवस्था

डा. डक्टप्रसाद धिताल

नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनको इतिहास केवल शासन व्यवस्था परिवर्तनको इतिहास होइन । यो स्वतन्त्रता, समानता, सामाजिक न्याय र नागरिक अधिकारका लागि गरिएको लामो संघर्षको इतिहास हो । यो आन्दोलनमा केही व्यक्तित्वहरू राष्ट्रिय राजनीतिका केन्द्रमा पुगे, केहीले सत्ताको नेतृत्व गरे र इतिहासका मुख्य पात्र बने । तर हजारौँ त्यस्ता पात्रहरू पनि थिए, जसले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन लोकतन्त्रका लागि समर्पित गरे तापनि इतिहासका पानामा अपेक्षित स्थान पाउन सकेनन् ।
श्रद्धेय लाल हमाल त्यस्तै दुर्लभ व्यक्तित्वमध्ये एक हुनुहुन्थ्यो । उहाँ कुनै प्रधानमन्त्री बन्नुभएन, मन्त्री बन्नुभएन, राज्यको ठूलो पदमा पुग्नुभएन । तर उहाँले लोकतन्त्रको जग बलियो बनाउन, कर्णालीमा राजनीतिक चेतना फैलाउन, शिक्षाको उज्यालो विस्तार गर्न र जनतालाई अधिकारप्रति सचेत बनाउन पु¥याएको योगदान कुनै पनि उच्च पदमा पुगेका नेताभन्दा कम थिएन । उहाँको निधनसँगै लोकतान्त्रिक आन्दोलनले एउटा अथक योद्धा गुमाएको छ । कर्णालीले आफ्नो एक अभिभावक गुमाएको छ । नेपाली काँग्रेसले आफ्नो एक निष्ठावान सिपाही गुमाएको छ । तर अझ गहिरो अर्थमा भन्नुपर्दा लोकतन्त्रले आफ्नो एक मौन साधक गुमाएको छ ।

लोकतन्त्रलाई जीवनको धर्म बनाउने योद्धा

लल हमालको राजनीतिक जीवन सत्ताप्राप्तिको उद्देश्यले सुरु भएको थिएन । उहाँले राजनीतिलाई समाज परिवर्तनको माध्यमका रूपमा बुझ्नुभयो । उहाँका लागि लोकतन्त्र कुनै राजनीतिक नारा मात्र थिएन, यो जीवनको दर्शन थियो । निरंकुश शासन व्यवस्था, अशिक्षा र सामाजिक अन्धकारका विरुद्ध उहाँले संघर्षको बाटो रोज्नुभयो । प्रतिबन्धित नेपाली काँग्रेसमा आबद्ध भएर उहाँले त्यो समयमा लोकतन्त्रको पक्षमा उभिने साहस गर्नुभयो, जुन आफैँमा जोखिमपूर्ण कार्य थियो । २०३७ सालको जनमत संग्रहमा बहुदलीय व्यवस्थाको पक्षमा उहाँले नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्नुभयो । २०४२ सालको सत्याग्रहमा उहाँ सक्रिय रूपमा सहभागी हुनुभयो । २०४६ सालको ऐतिहासिक जनआन्दोलनमा उहाँ अग्रपंक्तिमा उभिनुभयो । लोकतन्त्रका लागि जेल जानुभयो, यातना सहनुभयो तर आफ्नो विश्वासबाट पछि हट्नु भएन । आज स्वतन्त्र रूपमा बोल्न, लेख्न र संगठन बनाउन पाउने अधिकारको जग यिनै त्यागी योद्धाहरूले निर्माण गरेका हुन् । लाल हमाल त्यही जग निर्माण गर्नेमध्येका एक प्रमुख पात्र हुनुहुन्थ्यो ।

शिक्षाको उज्यालो फैलाउने समाज सुधारक

राजनीतिक चेतना मात्र पर्याप्त हुँदैन भन्ने कुरा लाल हमालले प्रारम्भमै बुझ्नुभएको थियो । समाज परिवर्तनको आधार शिक्षा हो भन्ने विश्वासका साथ उहाँ शैक्षिक जागरण अभियानमा लाग्नुभयो । सिंजा क्षेत्रको शैक्षिक इतिहासमा कनकासुन्दरी माध्यमिक विद्यालयको विशेष स्थान छ । यस विद्यालयको स्थापना र विकासमा लाल हमालको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण रह्यो । संस्थापक तथा प्रधानाध्यापकका रूपमा उहाँले शिक्षाको ज्योति फैलाउन उल्लेखनीय योगदान गर्नुभयो । त्यो समय कर्णालीमा विद्यालय स्थापना गर्नु मात्र पनि ठूलो चुनौती थियो । स्रोत साधनको अभाव, चेतनाको कमी र भौगोलिक कठिनाइका बाबजुद उहाँले शिक्षा विस्तारलाई आफ्नो प्राथमिकता बनाउनुभयो । ऋाज सिंजा क्षेत्रका हजारौँ विद्यार्थी शिक्षित बन्न सकेका छन् भने त्यसको आधार तयार गर्ने व्यक्तित्वमध्ये लाल हमाल अग्रस्थानमा रहनुहुन्छ । उहाँले विद्यालय मात्र निर्माण गर्नुभएन, भविष्य निर्माण गर्नुभयो ।

त्याग र बलिदानको राजनीतिमा सत्ता किन टाढा रह्यो ?

नेपालको राजनीतिक इतिहासको एउटा विडम्बना के हो भने संघर्ष गर्नेहरू सधैँ सत्ता पुग्दैनन् । धेरैपटक त्यागीहरू पछाडि पर्छन् र अवसरवादीहरू अगाडि बढ्छन् । लाल हमालको जीवनले पनि यही यथार्थलाई प्रतिविम्बित गर्छ । उहाँले लोकतन्त्रका लागि जीवनभर संघर्ष गर्नुभयो । जेल बस्नुभयो । यातना सहनुभयो । संगठन निर्माण गर्नुभयो । जनतालाई जागृत बनाउनुभयो । तर सत्ताको केन्द्रमा पुग्ने अवसर भने उहाँलाई प्राप्त भएन । २०५१ सालको निर्वाचनमा उहाँ पराजित हुनुभयो । २०५६ सालको राष्ट्रियसभा निर्वाचनमा पनि अपेक्षित सफलता प्राप्त गर्न सक्नुभएन । यसको अर्थ उहाँ असफल हुनुहुन्थ्यो भन्ने होइन । बरु यसले नेपालको राजनीतिमा निष्ठा र सत्ताबीचको दूरीलाई देखाउँछ । उहाँ चुनावमा हार्नुभयो, तर जनताको सम्मान जित्नुभयो । उहाँ पदमा पुग्न सक्नुभएन तर जनताको मनमा बस्न सफल हुनुभयो । आज जब राजनीतिलाई केवल पद र शक्तिको दृष्टिले हेरिन्छ, लाल हमालको जीवनले राजनीतिलाई नैतिकता, सेवा र त्यागको दृष्टिले पनि हेर्न सकिन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ ।

नेपाली काँग्रेसको वर्तमान अवस्था र लाल हमालको सान्दर्भिकता

नेपाली काँग्रेस नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनको मुख्य संवाहक दल हो । यसको इतिहास त्याग, बलिदान र संघर्षले भरिएको छ । तर वर्तमान समयमा काँग्रेसभित्र देखिएका गुटबन्दी, अवसरवाद र शक्ति संघर्षले आम कार्यकर्तामा निराशा पैदा गरेको छ । यही अवस्थामा लाल हमाल जस्ता व्यक्तित्वहरूको सम्झना अझ सान्दर्भिक बन्छ । उहाँ काँग्रेसका लागि केवल नेता होइन, एउटा मूल्य हुनुहुन्थ्यो । उहाँले काँग्रेसलाई सत्ताप्राप्तिको साधनका रूपमा होइन, लोकतन्त्रको अभियानका रूपमा बुझ्नुभयो । आज काँग्रेसले आफ्नो मूल पहिचान खोज्ने हो भने उसले लाल हमाल जस्ता कार्यकर्ताको जीवनबाट प्रेरणा लिनुपर्छ । पार्टीको शक्ति सिंहदरबारमा होइन, गाउँका निष्ठावान कार्यकर्तामा हुन्छ भन्ने सत्य पुनः सम्झनुपर्छ ।यदि काँग्रेसले त्यागी कार्यकर्ताको सम्मान गर्न सकेन भने उसले आफ्नो ऐतिहासिक गौरव गुमाउँदै जानेछ । त्यसैले लाल हमालको जीवन काँग्रेसका लागि एउटा ऐना हो, जसले उसको विगत, वर्तमान र भविष्यलाई एकैसाथ देखाइरहेको छ ।

आजको राजनीतिका लागि लाल हमालको जीवनले उठाएका प्रश्नहरू

आज नेपालको राजनीति अनेकौँ प्रश्नहरूको घेरामा उभिएको छ । जनतामा निराशा बढिरहेको छ, राजनीतिक दलहरूप्रतिको विश्वास क्रमशः कमजोर बन्दै गएको छ, र लोकतन्त्रको वास्तविक मर्मबारे गम्भीर बहस आवश्यक देखिएको छ । यस्तो समयमा लाल हमालको जीवन केवल एक व्यक्तिको जीवनी होइन, वर्तमान राजनीतिक संस्कृतिमाथि उठेको एउटा गहिरो प्रश्न हो । लाल हमालले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन जनताको अधिकार, सामाजिक न्याय र लोकतान्त्रिक मूल्यका लागि समर्पित गरे । उनले संघर्ष गरे, जेल भोगे, अभाव सहन गरे, तर आफ्नो सिद्धान्तबाट कहिल्यै विचलित भएनन् । तर आजको राजनीतिक यथार्थ हेर्दा प्रश्न उठ्छ, के राजनीतिमा अझै पनि निष्ठा र इमानदारीको मूल्य बाँकी छ ? अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न त्याग र बलिदानसँग जोडिएको छ । इतिहास परिवर्तन गर्ने संघर्षहरूमा आफ्नो जीवन अर्पण गर्नेहरू धेरै छन्, तर के उनीहरूको योगदानको उचित सम्मान भइरहेको छ ? कि संघर्षका वास्तविक पात्रहरू ओझेलमा परिरहेका छन् र अवसरको राजनीतिले उनीहरूलाई बिर्सिँदै गएको छ ? लाल हमालको जीवनले यही पीडा बोकेको देखिन्छ । उनको जीवनले संघर्ष गर्ने मानिसहरूको मूल्यांकनबारे पनि प्रश्न उठाउँछ । लोकतन्त्र स्थापना र संरक्षणका लागि जीवनभर समर्पित व्यक्तिहरू किन राज्य र समाजको प्राथमिकतामा पर्दैनन् ? के आजको राजनीतिक प्रणालीमा स्थान पाउन संघर्षभन्दा शक्ति, पहुँच र स्वार्थको भूमिका बढी बलियो बन्दै गएको हो ? त्यति मात्र होइन, लाल हमालको जीवनले लोकतन्त्रको वर्तमान स्वरूपमाथि पनि प्रश्न खडा गर्छ । के लोकतन्त्र केवल निर्वाचन जित्ने र सत्ताप्राप्त गर्ने माध्यममा सीमित हुँदै गएको छ ? यदि लोकतन्त्रले जनताको आशा, विश्वास र अधिकारलाई केन्द्रमा राख्न सकेन भने त्यसको सार्थकता कहाँ रहन्छ ? लोकतन्त्रको आत्मा केवल मतपेटिकामा होइन, जनताको जीवनमा न्याय, समानता र सम्मान सुनिश्चित गर्न सक्ने क्षमतामा निहित हुन्छ । यी प्रश्नहरू केवल राजनीतिक दलहरूका लागि होइनन्, सम्पूर्ण समाजका लागि पनि हुन् । किनभने लोकतन्त्र संविधानका धाराहरू र निर्वाचनका प्रक्रियाले मात्र जीवित रहँदैन । लोकतन्त्रलाई दीर्घजीवी बनाउने शक्ति भनेको नैतिकता, त्याग, निष्ठा, पारदर्शिता र जनताप्रतिको अटल प्रतिबद्धता हो । लाल हमालको जीवनले हामीलाई सम्झाउँछ कि राजनीति केवल पद र प्रतिष्ठा प्राप्त गर्ने साधन होइन; यो जनताको सेवामा समर्पित एक नैतिक जिम्मेवारी हो । उनका संघर्ष, त्याग र आदर्शहरूले आजको पुस्तालाई एउटा गम्भीर सन्देश दिन्छन्, सत्ता अस्थायी हुन सक्छ, तर सिद्धान्त र निष्ठाले छोडेको छाप इतिहासमा सदैव अमर रहन्छ । यही कारणले लाल हमालको जीवन आज पनि प्रेरणाको स्रोत मात्र होइन, हाम्रो राजनीति र समाजका लागि आत्मसमीक्षाको एउटा ऐना बनेर उभिएको छ ।

इतिहासको अपूरो पाना र भविष्यको प्रेरणा

इतिहास सधैँ निष्पक्ष हुँदैन । धेरैजसो अवस्थामा इतिहासका पानाहरूमा सत्ता प्राप्त गर्नेहरू, शासन चलाउनेहरू र राज्यको केन्द्रमा पुगेकाहरूका नाम ठूला अक्षरमा लेखिन्छन् । तर समाजको वास्तविक रूपान्तरणका लागि मौन रूपमा संघर्ष गर्ने, जनताको चेतनामा परिवर्तन ल्याउने र आफ्नो सम्पूर्ण जीवन आदर्शका लागि समर्पित गर्ने अनेक पात्रहरू इतिहासका पानामा पर्याप्त स्थान पाउन सक्दैनन् । लाल हमाल त्यस्तै एक असाधारण व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो, जसको योगदान शब्दमा मापन गर्न गाह्रो छ, तर जसको प्रभाव हजारौँ मानिसको जीवनमा आज पनि जीवित छ । उहाँले आफ्नो जीवनमा कुनै भव्य महल निर्माण गर्नुभएन, कुनै आर्थिक साम्राज्य खडा गर्नुभएन, न त व्यक्तिगत स्वार्थका लागि सत्ता र पदको उपयोग गर्नुभयो । उहाँसँग देखाउनलायक ठूलो सम्पत्ति थिएन, तर उहाँसँग समाजलाई बदल्ने विचारको सम्पत्ति थियो । उहाँले मानिसहरूको मनमा चेतनाको दीप प्रज्वलित गर्नुभयो । अन्धकार, अशिक्षा र अन्यायविरुद्ध ज्ञान, जागरण र लोकतान्त्रिक चेतनाको उज्यालो फैलाउनुभयो । यही उज्यालो नै उहाँको वास्तविक विरासत हो । लाल हमालले बुझ्नुभएको थियो कि समाज परिवर्तनको सबैभन्दा बलियो आधार शिक्षा हो । त्यसैले उहाँले शिक्षा विस्तारलाई केवल विद्यालय खोल्ने कामका रूपमा होइन, मानिसलाई आफ्नो अधिकार र कर्तव्यप्रति सचेत बनाउने अभियानका रूपमा लिनुभयो । उहाँका प्रयासहरूले धेरै युवाहरूलाई सपनाहरू देख्न सिकायो, धेरै परिवारलाई भविष्यप्रति आशावादी बनायो र धेरै नागरिकलाई लोकतन्त्रको अर्थ बुझ्न मद्दत ग¥यो । लोकतन्त्रका लागि गरिएको उहाँको संघर्ष पनि केवल राजनीतिक परिवर्तनका लागि थिएन । उहाँ जनताको सम्मान, समान अवसर र स्वतन्त्रताको पक्षमा उभिनुभयो । उहाँले लोकतन्त्रलाई सत्ता परिवर्तनको माध्यम मात्र होइन, जनताको जीवन परिवर्तन गर्ने दर्शनका रूपमा हेर्नुभयो । यही कारण उहाँले बोकेको विचार र आदर्श समयसँगै अझ सान्दर्भिक हुँदै गइरहेको छ ।

सायद इतिहासका ठूला पुस्तकहरूमा उहाँको नामले जति स्थान पाउनुपर्ने हो, त्यति पाएन । सायद उहाँका संघर्षहरू अझ विस्तृत रूपमा लेखिन बाँकी छन् । तर इतिहासको महानता केवल कति धेरै लेखियो भन्ने कुराले निर्धारण हुँदैन। इतिहासको वास्तविक मूल्य कति गहिरो प्रभाव छोडियो भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ । यस अर्थमा लाल हमालको जीवन एउटा अपूरो पाना होइन, बरु अझै लेखिइरहेको प्रेरणादायी गाथा हो, जसको प्रभाव पुस्तौँपुस्तासम्म महसुस गरिनेछ । आजको पुस्ताका लागि उहाँको जीवन एउटा नैतिक पाठशाला हो । उहाँले सिकाउनुभएको सबैभन्दा ठूलो सत्य के हो भने पद क्षणिक हुन्छ, तर प्रतिष्ठा दीर्घकालीन हुन्छ । सत्ता समयसँगै समाप्त हुन्छ, तर सम्मान र विश्वास कहिल्यै समाप्त हुँदैन । सम्पत्ति संकलन गरेर धनी बन्न सकिन्छ, तर जनताको विश्वास जित्न जीवनभरको इमानदारी, त्याग र समर्पण आवश्यक पर्छ । त्यसैले लाल हमालको जीवनले हामीलाई एउटा अमूल्य सन्देश दिन्छ, मानिसको महानता उसले कति सम्पत्ति कमायो भन्नेमा होइन, उसले समाजलाई कति उज्यालो दियो भन्नेमा मापन हुन्छ । उहाँले छोडेर जानुभएको यही उज्यालो आज पनि प्रेरणाको दीप बनेर बलिरहेको छ र भोलिका पुस्ताहरूलाई सही मार्गतर्फ डो¥याइरहेको छ । यही उज्यालो नै उहाँको अमरता हो, यही उहाँको सबैभन्दा ठूलो विजय हो ।

निष्कर्ष ः एउटा युगको अन्त्य, एउटा आदर्शको अमरता

श्रद्धेय लाल हमालको निधनसँगै एउटा युग समाप्त भएको छ । त्यो युग, जहाँ राजनीति सेवा थियो । जहाँ निष्ठा परिचय थियो । जहाँ त्याग नै सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति थियो । उहाँ अब भौतिक रूपमा हामीबीच हुनुहुन्न । तर उहाँका विचार, आदर्श र योगदान सदैव जीवित रहनेछन् । उहाँले बाल्नुभएको चेतनाको दियो आज पनि कर्णालीका गाउँबस्तीमा बलिरहेको छ । उहाँले रोप्नुभएको लोकतान्त्रिक मूल्यको बिरुवा आज पनि हुर्किरहेको छ । उहाँले जीवनभर सत्ता खोज्नुभएन, तर सम्मान कमाउनुभयो । उहाँले सम्पत्ति जोड्नुभएन, तर विश्वास जित्नुभयो । उहाँले पद प्राप्त गर्नुभएन, तर इतिहासमा आफ्नो अमिट छाप छोड्नुभयो । त्यसैले लाल हमालको निधन केवल एक व्यक्तिको मृत्यु होइन, लोकतान्त्रिक आन्दोलनको एउटा उज्यालो अध्यायको समापन हो । तर उहाँले छोडेको उज्यालो अझै बाँकी छ । त्यो उज्यालोले भावी पुस्तालाई लोकतन्त्र, निष्ठा, त्याग र समर्पणको मार्ग देखाइ रहनेछ । दिवंगत आत्माप्रति हार्दिक श्रद्धाञ्जली । शोक सन्तप्त परिवारजन, आफन्त, शुभेच्छुक तथा सम्पूर्ण लोकतन्त्रप्रेमी जनसमुदायमा गहिरो समवेदना । श्रद्धेय लाल हमालको योगदान नेपाली लोकतन्त्रको इतिहासमा सधैँ सम्मानका साथ स्मरण गरिनेछ ।