मुन बहादुर रोकाया
कर्णाली राजमार्ग कर्णालीका नागरिकका लागि केवल सडक होइन, जीवनसँग जोडिएको बाटो हो। यही सडक हुँदै बिरामी अस्पताल पुग्छन्, विद्यार्थी विद्यालय तथा क्याम्पस पुग्छन्, किसानका उत्पादन बजारसम्म पुग्छन् र कर्णालीका दुर्गम बस्ती देशका अन्य भू–भागसँग जोडिन्छन्। तर विडम्बना के छ भने, यही जीवनरेखा वर्षायाम सुरु हुनेबित्तिकै पहिरो, नदी कटान र सडक अवरोधको चपेटामा पर्छ। मैले विगत १० वर्षदेखि यही सडकमा यात्रा गर्दै आएको छु। वर्षायाम मैले पटक–पटक एउटै दृश्य देखेको छु—हरेक वर्ष एउटै ठाउँमा उही समस्या। वर्षा सुरु हुन्छ, पहिरो खस्छ, सडक भत्किन्छ, यातायात रोकिन्छ, यात्रु अलपत्र पर्छन्। केही दिन वा हप्तापछि सडक खुल्छ। हामी फेरि यात्रा गर्छौँ। तर अर्को वर्ष वर्षा सुरु हुनासाथ कथा फेरि उही हुन्छ। प्रश्न अब सामान्य रहेन। दश वर्षसम्म एउटै ठाउँमा एउटै समस्या दोहोरिइरहँदा पनि त्यसको स्थायी समाधान खोज्ने बेला कहिले आउँछ? कर्णाली राजमार्गको भौगोलिक अवस्था आफैँमा चुनौतीपूर्ण छ। कर्णाली नदी तथा विभिन्न खोलानालाको आसपास, भिरालो र संवेदनशील भू–भाग हुँदै सडक निर्माण गरिएकाले नदी कटान, पहिरो र भू–क्षयको जोखिम उच्च छ। प्रकृतिको बहावलाई केवल बजेट र डोजरको भरमा रोक्न सकिँदैन। त्यसैले समस्या आएपछि सडक खुलाउने परम्पराभन्दा माथि उठेर समस्या दोहोरिने स्थान, कारण र भूगोलको वैज्ञानिक अध्ययन गरी दीर्घकालीन समाधान खोज्नुपर्ने बेला आएको छ।
यही सन्दर्भमा सुर्खेत–महाबु–कालिकोट–जुम्ला–मुगु सडक मार्गको सम्भावनालाई गम्भीरतापूर्वक अध्ययन गर्न आवश्यक देखिन्छ। महाबु गाउँपालिका दैलेखको उत्तरतर्फ कालिकोटसँग जोडिएको पहाडी क्षेत्रमा अवस्थित छ। महाबु लेकको उचाइ ४ हजार १६८ मिटर रहेको गाउँपालिकाको आधिकारिक विवरणमा उल्लेख छ। कालिकोट जिल्ला प्रशासनको विवरणमा पनि डिल्लीकोट–महाबु–रानीवन सडक निर्माणाधीन सडकका रूपमा उल्लेख गरिएको छ। महाबु हुँदै जाने सडकको सम्भावित महत्व एउटा नयाँ बाटो खोल्नुमा मात्र सीमित हुँदैन। यसले सुर्खेत, दैलेख, कालिकोट, जुम्ला र मुगुलाई जोड्ने सडक सञ्जाललाई थप विविध र वैकल्पिक बनाउन सक्छ। कुनै एउटा मार्ग वर्षायाममा अवरुद्ध हुँदा अर्को सुरक्षित मार्गबाट आवतजावत गर्न सकिने अवस्था निर्माण गर्न सकियो भने त्यसको प्रत्यक्ष लाभ नागरिक, व्यापारी, किसान, विद्यार्थी र बिरामी सबैले पाउनेछन्। तर महाबु मार्गको कुरा गर्दा एउटा जोखिमपूर्ण भूगोल छोडेर अर्को जोखिमपूर्ण भूगोलमा उस्तै गल्ती दोहोर्याउनु हुँदैन। महाबु क्षेत्र उच्च पहाडी भूगोलमा रहेकाले सडक निर्माणअघि विस्तृत भूगर्भीय, वातावरणीय र प्राविधिक अध्ययन अझै महत्वपूर्ण हुन्छ। सडक कहाँबाट लैजाने? कस्तो ढलान राख्ने? वर्षाको पानीको निकास कसरी व्यवस्थापन गर्ने? पहिरोको जोखिम कसरी घटाउने? कुन ठाउँमा पुल, कल्भर्ट, रिटेनिङ वाल वा अन्य संरचना आवश्यक पर्छन्? यस्ता प्रश्नको जवाफ राजनीतिक निर्णयभन्दा पहिले विज्ञ अध्ययनबाट खोजिनुपर्छ। यदि वैज्ञानिक अध्ययनले महाबु हुँदै जाने मार्गलाई सुरक्षित, व्यवहार्य र दीर्घकालीन रूपमा उपयोगी देखाउँछ भने सरकारले यसलाई रणनीतिक सडकका रूपमा प्राथमिकता दिन सक्छ। यसले कर्णालीका दुर्गम जिल्लालाई थप मजबुत सडक सञ्जालसँग जोड्ने सम्भावना बोकेको छ। कृषि उत्पादन, जडीबुटी, फलफूल तथा स्थानीय उत्पादनलाई बजारसम्म पुर्याउन, पर्यटनको पहुँच विस्तार गर्न तथा स्वास्थ्य र शिक्षाजस्ता अत्यावश्यक सेवामा नागरिकको पहुँच सहज बनाउन सडक पूर्वाधारले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
किनकि सडक केवल मानिसलाई एउटा ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पुर्याउने माध्यम होइन। सडक अवसर पुग्ने माध्यम पनि हो। बाटो सहज भयो भने बजार गाउँसम्म पुग्छ, गाउँको उत्पादन बजारसम्म पुग्छ, विद्यार्थीलाई अवसर खोज्न सहज हुन्छ र बिरामीलाई समयमै उपचारको पहुँच मिल्छ। सरकारले कर्णाली राजमार्गमा वर्षेनी खर्च गरिरहेको मर्मत बजेटलाई तत्कालीन आवश्यकता पूरा गर्न प्रयोग गर्नैपर्छ। तर त्यससँगै दीर्घकालीन समाधानका लागि छुट्टै रणनीति पनि आवश्यक छ। हरेक वर्ष पहिरो पन्छाउने, सडक खुलाउने र फेरि त्यही ठाउँमा सडक भत्किने चक्र तोड्न सकिएन भने विकासप्रतिको हाम्रो सोचमाथि नै प्रश्न उठ्छ। दस वर्षदेखि यही सडकमा यात्रा गर्दै आएको नागरिकका रूपमा मेरो पीडा यही हो—वर्षा आउँदा बाटो बन्द हुने डर, पहिरोको खबर सुन्दा यात्रा रोकिने चिन्ता र सडक खुलेपछि पनि अर्को वर्ष के होला भन्ने अनिश्चितता।कर्णालीका नागरिकले असम्भव कुरा मागेका छैनन्। उनीहरूलाई वर्षभरि सुरक्षित यात्रा गर्न सकिने बाटो चाहिएको हो। बिरामी बोकेको गाडी पहिरोमा नरोकिने बाटो चाहिएको हो। किसानले उत्पादन बोकेर बजार पुग्न सक्ने बाटो चाहिएको हो। विद्यार्थीले पढ्न जाँदा बाटो बन्द हुने डर नहुने अवस्था चाहिएको हो। त्यसैले अब सुर्खेत–महाबु–कालिकोट–जुम्ला–मुगु मार्गको वैज्ञानिक सम्भाव्यता, भौगोलिक सुरक्षा र दीर्घकालीन उपयोगिताबारे गम्भीर अध्ययन गरिनुपर्छ। जहाँ सुरक्षित र व्यवहार्य देखिन्छ, त्यहाँ निर्माणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। जहाँ सुधार आवश्यक छ, त्यहाँ सुधार गर्नुपर्छ। र जहाँ कर्णाली राजमार्गलाई नै सुरक्षित बनाउन सकिन्छ, त्यहाँ आवश्यक संरचना निर्माण गर्नुपर्छ। कर्णालीको समस्या सडक बन्द हुनु मात्र होइन। हरेक वर्ष उही समस्या दोहोरिनु हो। अब प्रश्न ‘यो वर्ष सडक कहिले खुल्छ?’ भन्ने मात्र हुनुहुँदैन। प्रश्न हुनुपर्छ—‘अबको २०–३० वर्षका लागि कर्णालीको सुरक्षित सडक सञ्जाल कस्तो बनाउने?’ सरकार, कर्णालीलाई वर्षेनी टालटुल गरिने सडक होइन, भूगोल बुझेर, प्रकृतिको सम्मान गरेर निर्माण गरिएको सुरक्षित, भरपर्दो र दीर्घकालीन सडक चाहिएको छ। अब डोजर चलाउने होइन, दीर्घकालीन सोच चलाउने बेला हो।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्