समाजको आर्थिक संरचना स्वस्थ र सन्तुलित रहनुका लागि बजार व्यवस्थापन अत्यन्त महत्वपूर्ण पक्ष हो । बजारमा वस्तु तथा सेवाको मूल्य, गुणस्तर, आपूर्ति प्रणाली र उपभोक्ताको हितबीच सन्तुलन कायम गर्न नियमित बजार अनुगमन अपरिहार्य हुन्छ । पछिल्लो समय महँगी वृद्धि, कृत्रिम अभाव, म्याद नाघेका सामग्रीको बिक्री तथा अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा जस्ता समस्या बारम्बार देखिनुले बजार अनुगमनको आवश्यकता झन् प्रष्ट पारिरहेको छ । नियमित बजार अनुगमन भन्नाले सम्बन्धित निकायहरूले बजारमा हुने क्रियाकलापहरूको निगरानी, निरीक्षण तथा मूल्यांकन गर्नु हो । यसको मुख्य उद्देश्य उपभोक्तालाई ठगी, शोषण र जोखिमपूर्ण वस्तुबाट जोगाउनु हो । जब बजारमा अनुगमन प्रभावकारी हुँदैन, तब व्यापारीहरूले मनपरी मूल्य निर्धारण गर्ने, गुणस्तरहीन सामग्री बिक्री गर्ने वा कालोबजारी गर्ने सम्भावना बढ्छ । यसले उपभोक्ताको अधिकारमाथि गम्भीर चोट पु¥याउँछ । विशेषगरी चाडपर्वको समयमा वा आपत्कालीन अवस्थाहरूमा बजारमा कृत्रिम अभाव सिर्जना गरी मूल्य वृद्धि गर्ने प्रवृत्ति बढ्ने गरेको पाइन्छ । यस्ता गतिविधि नियन्त्रण गर्न निरन्तर र कडाइका साथ अनुगमन गर्नु आवश्यक हुन्छ । साथै, खाद्य सामग्रीमा मिसावट, म्याद नाघेका वस्तुको बिक्री तथा नापतौलमा धोका दिने जस्ता कार्यहरू रोक्न पनि नियमित निरीक्षण अत्यावश्यक छ ।
बजार अनुगमन प्रभावकारी बनाउन सम्बन्धित सरकारी निकायहरू, उपभोक्ता अधिकार संरक्षण संस्थाहरू र स्थानीय तहबीच समन्वय हुनु जरुरी छ । केवल अनुगमन गरेर मात्र पुग्दैन, अनियमितता फेला परेमा कडा कारबाही गर्नु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ ।
कानुन कार्यान्वयनमा कमजोरी हुँदा अनुगमनको प्रभावकारिता घट्छ । त्यसैले दण्ड र जरिवानालाई प्रभावकारी बनाउँदै व्यापारीहरूलाई नियम पालना गर्न बाध्य पार्नुपर्छ । यसका साथै, उपभोक्ताहरू स्वयं पनि सचेत र जागरूक हुन आवश्यक छ । आफ्नो अधिकारबारे जानकारी राख्ने, बील माग्ने, गुणस्तर जाँच्ने र अनियमितता देखिएमा सम्बन्धित निकायमा उजुरी गर्ने संस्कार विकास हुनुपर्छ । उपभोक्ता सचेत भएमा मात्र बजारमा अनुशासन कायम राख्न सहज हुन्छ । डिजिटल प्रविधिको प्रयोगले पनि बजार अनुगमनलाई अझ प्रभावकारी बनाउन सक्छ । अनलाइन अनुगमन प्रणाली, मोबाइल एपमार्फत गुनासो दर्ता, मूल्य सूचीको सार्वजनिकरण जस्ता उपायहरूले पारदर्शिता बढाउँछन् । यसले उपभोक्ता र नियामक निकायबीचको दूरी घटाएर छिटो प्रतिक्रिया दिन सहयोग पु¥याउँछ । अन्ततः, स्वस्थ बजार प्रणाली नै सुदृढ अर्थतन्त्रको आधार हो । नियमित, पारदर्शी र प्रभावकारी बजार अनुगमनबिना उपभोक्ता अधिकार संरक्षण सम्भव छैन । त्यसैले सम्बन्धित निकायहरूले आफ्नो जिम्मेवारीलाई गम्भीरतापूर्वक लिनुका साथै आवश्यक स्रोत–साधन र जनशक्ति परिचालन गर्नुपर्छ ।
साथै, व्यापारी र उपभोक्ता दुवै पक्षको सहकार्य र सचेतनाले मात्र बजारलाई व्यवस्थित, निष्पक्ष र उपभोक्तामैत्री बनाउन सकिन्छ । नियमित बजार अनुगमनले उपभोक्ताको हित संरक्षणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । सरकारले बजार अनुगमनलाई सुदृढ बनाउनुपर्छ र कालोबजारीलाई नियन्त्रण गर्नुपर्छ । यसले उपभोक्तालालाई उचित मूल्यमा गुणस्तरीय वस्तु प्राप्त गर्न मद्दत गर्छ । बजार अनुगमनले कालोबजारीलाई नियन्त्रण गर्दै उपभोक्ताको हित संरक्षणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । नियमित बजार अनुगमनले उपभोक्तालालाई उचित मूल्यमा गुणस्तरीय वस्तु प्राप्त हुन्छ, कालोबजारी नियन्त्रण हुन्छ, उपभोक्ताको हित संरक्षण हुन्छ, बजारमा विश्वास बढ्छ । बजार अनुगमनलाई सुदृढ बनाउन बजार अनुगमनको लागि विशेष टोली गठन गर्ने, बजार अनुगमनको लागि नियमित कार्यक्रम बनाउने, कालोबजारीलाई नियन्त्रण गर्नका लागि कडा नियम बनाउने तथा उपभोक्तालालाई जागरूक बनाउने कार्य गर्न सकिन्छ । समयसमयमा देखावटी रूपमा मात्र काम गरेजस्तो देखाउन मात्र गरिने बजार अनुगमनलाई सीमित नराखी नियमित रूपमा प्रभावकारी रूपमा सरोकारवालाहरूले बजार अनुगमन गर्न आवयश्यक छ । बजार अनुगमनलाई सम्बन्धित सरोकारवालाले कार्ययोजना नै बनाएर कार्यान्वयन गर्न जरुरी छ ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस्